रिसको मौन इतिहास

निर्जला अधिकारी

मानिस आवेगात्मक प्राणी हो । चाहेर नचाहेर प्रेम, घृणा, रिस, साहानुभुती, तिरस्कार जस्ता आवेगबाट मानव जीवन  पर छैन । र पनि 'रिस' त्यस्तो सम्वेदना रहेछ जसलाई खुलेर चर्चा गर्न अझै हामी अल्ली धक मान्छौं । रिसको इतिहास अरु मानव सम्बेदनाको इतिहासझै  छलफलको मूलधारमा  आएको छैन की भन्ने  मलाई सधैं लागिरहन्छ । हामी रिस बेगरको जीवन त बाच्दैछैनौ तर त्यसलाई आम मानब सम्बेदनाको रुपमा लिएर बहष गर्न पनि सकिरहेका छैनौ ।

जती रिस ब्यबस्थापनमा पुस्तकहरु लेखिएका छ्न् त्यती स्वयंमा रिसको बारेमा लेखिएका रहेनछ्न् । रिसलाई हामीले कहिल्यै अरु मानब सम्बेदनाझै सामान्यकरण गरेनौ फलस्वरुप:  'रिस' को बारेमा बोल्नुलाई चलेको भाषामा भन्दा कहिल्यै कुल ठानिएन ।  आज पनि रिसको नाम सुन्नेबित्तिकै  यो त खराब आदत हो भन्ने हामीलाई लाग्छ जसले यस बारे हुने बृहतर छलफललाइ रोक्ने गर्छ ।

हामी किन रिसाउँछौ ? किन असन्तुष्टिका हुन्डरीहरु चलेका बेला अरुको झै हाम्रो आवाज पनि चर्को हुने गर्छ ? दुई चार शब्द गालीका दिएरै भएपनी किन हामी आफ्नो रिस शान्त पार्छौ ? रिस बारे प्रश्नहरु कयौं छ्न् तर किन हामी रिस शब्द सुन्नेबित्तिकै पन्छिन्छौं ? किन भन्न सक्दैनौ अरु जस्तै म पनि रिसाउंछु मेरो पनि रिस कडा छ ? महिले पहिलोपटक म रिसाउँछु  भनेर उद्घोष गरेको सुनेको केदारभक्त माथेमाले हो । सुन्दासुन्दै मलाई लाज्ञो यो भन्दा सुन्दर र सटिक अभिब्यक्ती अरु हुन सक्दैन ।

मानिस रिस बेगरको प्राणी त पक्कै होइन तर हरेकपट्क रिसको अस्तित्वलाई हामी नकार्न खोज्छौ । नाट्य शास्त्रका ब्याख्याता भरतमूनीले ब्याख्या गरेका नब रस मध्धे क्रोध पनि एक हो  जसको सामान्यकृत अर्थ रिस नै हो । उनका अनुसार रौद्रताको स्थायी भाव नै क्रोध हो जसको अस्तित्व मानवीय सम्बेदनाको  अभिब्यक्त्तिमा  सधै रहन्छ ।

हो हामी रिसाउँछौ जस्तो की प्रेम गर्छौ, खुशी हु न्छौं, दुखी हुन्छौ । हामीसँग अपूर्णता, अप्राप्ती, र  असन्तुष्टीहरु छ  त्यसैले त क्रोध पनि छ ।  त्यसैले त हामी झर्कन्छौ , खुट्टा बजार्छौ, चिच्याउँछौ, रुन्छौ, गाली गर्छौ । यदी अपूर्णाताहरु असन्तुष्टीहरु थिएनन् भने रिस पनि हुँदैन्थ्यो कि! सायद हुन्थ्यो की थाहा भएन । तर किन रिसको इतिहास प्रेमको इतिहासझै खुल्लापनको राजमार्गमा  आएन ? किन हामीलाई रिस पनि आवश्यक छ भन्ने लागेन ?  मलाई लाग्छ रिस बिस्तारै सामाजीकिकरण सँगै यस्तो सामाजीक ट्याबु बन्यो  जसलाई खुला रुपले हामीले स्विकार्न सकेनौ । जब यो नियन्त्रणको  मोडबाट गुज्रीयो  तब यस्ले अर्को बिध्वंसको रुप लियो जस्तो कि हत्या, मानहानी,  दुर्बेब्याहार आदी इत्यादी ।

सामान्य भाषामा भन्दा  रिस, असन्तुष्टी , अपूर्णाता, अप्राप्तीहरु ब्यक्त गर्ने  माध्यम मात्र हो । रिसाउँन हामी स्वतन्त्र छौ भने हाम्रा  असन्तुष्टीहरु पनि अरु  आम सम्बेदना जसरी  अहिंसात्मक  रुपमा नै बाहिर निस्कन्छ्न् । उदाहरणका लागी उदारबादी समाजमा  गरिने बौद्धिक बहस वा  प्रतिकृयाहरु रिस को अभिब्यक्ती नै हो  तर यो ब्यक्त गर्दा कोही हिसात्मक रुपमा प्रस्तुत हुँदैन । तर जब हामी असन्तुष्टीहरु  ब्यक्त गर्न सक्दैनौ  तब रिसको अभिब्यक्ती  कठोरा पनि बन्न पुग्छ ।  हामी चिच्याउँछौ, चिच्याउँदा पनि भएन भने हामी गाली सम्म पुग्छौ । यदी हामीले समयमै रिसलाई अभिब्यक्त गर्न सकेनौ भने  त्यसका परिणामहरु  हामीले सोचेझै सुमधुर नहुन पनि सक्छ ।

रिसको कुरा गर्दा महाभारतको प्रसङ्ग एकदमै रोचक लाग्छ ।  हामी धेरैलाई थाहा छ दुर्वाशालाई रिसाहा ऋषीको रुपमा ब्याख्या गरिन्छ । उनका रिसका प्रसङ्गहरु महाभारतमा प्रसस्तै भेटिन्छ ।  त्यो मध्धे  उनले सकुन्तलालाई दिएको दिएको श्राप पनि एक हो । मलाई अनौठो लाग्ने कुरा चै  त्यस्ता शिद्धा हस्त पढेलेखेका मानिस भएर पनि किन उनले राजा दुस्यन्तको प्रेममा डुबेकी सकुन्तलालाई त्यती कुरुप श्राप दिए जसलाई उनले प्रेम गरिन उसैले बिर्सियोस् भनेर । उनले ब्यक्त गरेको रिसको अभिब्यक्ती  आम भाषामा भन्दा  ऋषिले गर्ने स्तरको छैन । जब सकुन्तला राजा दुस्यन्तको प्रेममा लिप्त थिइन तब उनले आफूलाई उचित तबरले सत्कार नगरेको ठानेर राजा  दुस्यन्तले नै उनलाई बिर्सियोस् भन्ने श्राप दिए जो कालन्तरमा सत्य बन्यो । पढ्दै गर्दा मलाई आशा थिएन एउटा शिद्ध पुरुषले प्रेममा परेकी एउटा अबोध किशोरीलाई रिसको झोकमा त्यो स्तरको श्राप दिनेछ्न् । खासमा मलाई  उनले ब्यक्त गरेको रिसको अभिब्यक्ती नै रिस उठ्दो लाग्छ ।

रिसको इतिहास खोज्दै गर्दा मलाई यसबारे खोज अनुसन्धान गर्ने ब्यक्तिको बारेमा पनि जान्न मन लाज्ञो ।  रिसको बारेमा अध्ययन गने पहिलो ब्यक्ती  सेनेका नाम गरेका  रोमन दार्शनिक रहेछ्न् । इसापुर्वको पूर्वार्धमा उनले रिसबारे अध्ययन गरेका रहेछ्न् ।

रिसको इतिहासलाई पुरुषत्वसँग पनि जोडेर हेरिन्छ । छोरा मान्छेहरु छोरीमान्छेको तुलनामा सजिलै रिस ब्यक्त गर्छ्न् । आज पनि छोरीहरु रिसाएर दुई चार शब्द श्लील अश्लील गालीका दिनुलाई  अचम्म मानिन्छ  जबकी पुरुषहले त  प्रशशा गर्दा पनि तिनै शब्दहरु प्रयोग गर्छ्न् । भर्खरै भुसितासँगको इन्टरभिउमा लेखक सरला गौतम भन्द्छिन :- कहिलेकाही त्यस्ता शब्दहरु प्रायो गर्दा पनि शान्ती मिल्दो रहेछ  जबकी छोरीमान्छेहरु त्यही प्रयोग गर्न पन स्वतन्त्र छैनन् ।

मैले पहिल्यै भनिसकें रिसा अभिब्यक्त गर्नु भनेको  असन्तुष्टी ब्यक्त गर्नु पनि हो ।  कहिलेकाही रिसाउँन पनि जान्नु पर्ने रहेछ । तीन बर्ष एउटै प्राइभेट  संस्थामा काम गरें सयभन्दा  बढी महिला कर्मचारी भएको उक्त  संस्थामा जब केही बिषयमा छलफल हुन्थ्यो चर्को बोली  सधैं पुरुषह्कै हुन्थ्यो । असन्तुष्टी त हाम्रा पनि थिए रिस त हाम्लाई पनि  उठ्थ्यो तर किन हामी नरीसाएझै गर्छौ ?  कहिलेकाही लाग्थ्यो कोही महिला उठोस्  र भनोस् तिम्ले जे बोल्दैछौ त्यो गलत हो ।  हामी कसैले सकेनौ । किनकी घरबाट निस्कदाँ सधै एउटै बाक्य सुन्नुपर्थ्यो न रिसायस् है !  कसैले भनेनन् हामीलाई  केही मन नपरे रिसाउँने पनि गर टेबल ठोक्ने पनि गर ।  आजकल त्यस्तै मिटिङ सिटिङमा रिसाउँन नजानेकोमा पनि पछुतो लाग्छ ।

अर्को कुरा रिसको इतिहासलाई हामी इग्नोर गर्न सकौला तर मानब सम्बेदनाबाट सिंगो  रिसको मैफिललाई नै नकार्न सक्दैनौ । भलयै हामी माथेमा सरले जसरी  म रिसाउँछु मलाई रिस उठ्छ भन्न नसकौला । । रिसका पनि व्यक्तिगत र सामुहीक आयामहरु हुँदा रहेछ्न् । व्यक्तिगत रिसलाई शान्त पार्न जती सजिलो छ सामूहीक रिसलाई त्यती नै गार्हो ।  जब रिस ब्यक्तिप्रती लक्षित नभै सामूहिक प्रतिकृया चासो र सुनुवाइ रोज्छ भने त्यो रिसको सामूहिक आयाम नै हो ।सायद सभा, सम्मेलन्, आन्दोलन्, मोर्चा सामूहिक रिस ब्यक्त गर्ने माध्यम नै हुन् । सामूहिक रिसको व्यक्तिगत स्तरको अभिब्यक्ती झिनो बन्न पुग्छ  त्यसको लागी सामूहिक अभिब्यक्ती नै चाहिन्छ ।  

रिसको बारेमा कम छलफल भएको हो तर   पूर्विय दर्शनमा  क्रोधको  ब्याख्या भरतमूनिको नाट्य शास्त्रदेखी  बाल्मीकीको महाभारत सबैमा भेटिन्छ । समयसँगै हामीले रिसको इतिहास र अस्तित्वलाई नकार्न खोजेका मात्र हौ । भूमण्डलीय बिश्वमा  रिसलाई अभिब्यक्त गर्ने तरिका पनि बिभिन्न किसिमका भेटिन्छ । मलाई लाग्छ रिसलाई अभिब्यक्त गर्नु भनेको कम मानब हुनु होइन त्यो त केवल मानब हुनु नै हो । अब त रिस ब्यक्त गर्न ह्यासट्याग मात्र पनि काफी छ ।  त्यसैले अन्त्यमा भन्न चाहान्छु - रिसको इतिहास भनेको  मानब सम्बेदना र सम्बेगको इतिहास हो । त्यसैले  रिसलाई कुण्ठित  होइन अभिब्यक्ती गर्ने सुन्दर तरिका रोजौं ताकी त्यसको अन्त्य कम बिध्वंशकारी बनोस् ।