Friday, August 22, 2025

कागज


के पानाहरु खाली छोडिदिउँ कविता अघिको कागज झै । यो बिरक्ति होइन । निसारता पनि होइन । थाहा छैन यो के हो । ब्यक्त गर्न जति सजिलो छैन तर बिना कुनै अभिब्यक्ति  बाच्न  पनि त गाह्रो छ । 

इस्परेन्जा आएकी छ सपनामा । उ चाहन्छे उ झै म पनि मेरो आफ्नो नामाकरण आफैँ गरु । हुन त म पनि उ झै बन्न चाहन्थेँ । उ सान्द्रा सिस्नेरोजको भूगोलबाट मेरो आगनमा आइपुगेकी म थिइ । पहिलोपटक उस्लाई भेट्दा लागेको थियो उ म नै हो । फरक यति हो उसको झै मेरो कपाल कुच्चो जस्तो छैन ।  उ झै म पनि कुनै दिन आफ्ना कथाका किताबहरु बोकेर पर भाग्न चाहन्थे र फेरी फर्कन चाहन्थे ।  तर त्यस्तो भएन म मेरा कथाहरुलाई बोकेर कही हिड्न सकिन । मेरा कथाहरु कहि कतै मेरो ल्यापटपको किबोडहरुमा चिप्किराखे जसरी रुखहरु जमिनमा चिप्कन्छन् । म कथा बोकेर कहि कतै पर भाग्न चाहन्थेँ । खै किन मैले भाग्ने भुगोल भेटिन ।

प्रिय स्परेन्जा, सपनामा तिमी आउनु नौलो होइन । तर तिमी किन आयौ भन्ने कुराले यदाकदा मलाई झस्काउँने गर्छ । म कथाका किताबहरु बोकेर कहि कतै पर भुगोलमा अरु कुनै कथा खोज्न म जान सकिन । मलाई थाहा थियो मसँग त जन्मदै मस्र्याङ्दीको धुन थियो र साथमा किनारा पनि थियो । मसँग बग्ने डुब्ने दुबै स्वतन्त्रता थियो । मस्र्याङ्दीले मलाई भाषा र लय दुबै दिएको थियो । तर नदिको भाषा बुझ्न पनि नदिभन्दा पर पुग्नु पर्ने रहेछ । बिना दुरी त आफैँलाई पनि नदेखिदो रहेछ ।

तिमी झै थाहा छैन कुनै आफैँलाई खोज्दै निस्कनेछु र आफूलाई भेट्ने छु वा छैन । नभेटिएकी आफूलाई खोज्न खै कहाँ धाउँनेछु । सायद तिमीलेझै लेख्नेछु अनि लेखेकोमा लाज मान्नेछैन । कुनै दिन तिम्रा पानाहरु कहि कतै तिमीले भनेकी थियौ “सेम इज ब्याड यू नो” । सायद कुनै दिन मैले पनि आफूले आफैँलाई यही भन्नेछु । 

  तर थाहा छैन किन तिमी सपनामा आएर गएको दिन मलाई सधै लाग्छ  मैले आफैलाई भेटेँ । यो यत्रो दुनियामा आफूझै लाग्ने तिमीझै अरु कोही भेटेकी छैन । कथाहरु बोकेर कही कतै भाग्ने फेरी आफ्नो झै लाग्ने हामी दुबैका सपनाहरु हुन् । मैले पुरा गरे तिम्रो हुनेछ । तिमीले पुरा गरे मेरो हुनेछ । अनि   कसैले नि पुरा नगरे थाहा छैन हाम्रा सपनाहर अरु कसको हुनेछ वा छैन । 

२०२५–८– २२

आज फेरी सपनामा तिमीलाई देखेँ । तिमीलाई देख्नु नौलो होइन तर तिमीलाई देखेको दिन म सधै दुखी हुन्छु । आफ्नो भुगोलले पोल्छ । आफ्नो वरीपरीको समाजले पनि पोल्छ । तँ केही होइनस् र थिइनस् भनेर छोडीजानेको बचनले पनि पोल्छ । कथा बनेर गएको उसले अमिलो बर्हिगमनले पनि पोल्छ । 

दिनभर पानि पर्यो । खोइ किन यो मुसलधारे पानीले म भित्रको आगोेलाई सान्त पार्न सकेन । बादलझै उड्न मन लाग्यो । कहिलेकाही त बादल होइन बतासनै भैदिउँ झै पनि लाग्छ । क्रोध छ । बर्षौदेखी खोइ कता गुम्सिएर बसेको छ । तिमीझै म पनि आफ्नो नाम आफैँ बनाउँन चाहन्थेँ । तिमीलाई झै मलाई पनि त धेरैले यस्ती छ कस्ताले लैजाले भने । कसेले नलग्ने हुनु अथवा मानिस नै भएर पनि बजारझै बिक्री हुँदिस् भनिदिनुको क्रोध त छ नि । त्यही बजार झै नहुनुको बिम्बमा तिमीझै म पनि अटाउँछु । खोइ किन जहाँ छु त्यहाँ म छैन भन्ने पनि लाग्छ । अटाउदिन भन्ने पनि लाग्छ ।  

कहिलेकाही त लाग्छ नि कति लुकेर बाच्नु । कति पात्र भएर आफैँलाई आख्यानझै हेर्नु । मलाई त आज पनि लाग्छ म मानिस कम र पात्र बढी हुँ । कहिलेकाही लाग्दैन किन मानकहरु हाम्रा लागि मात्र अड्चन बने । के हामी बनिबनाएका मानक बिनाका केही होइनौ र ? प्रश्न त सधैँ गर्छ नि मनले । चिच्याएर हिड्न पो सकिँदैन ।

म कथाको खोल ओडेर अक्षरमा झै स्वपनिल बनिरहन सक्दिन । प्रिय स्परेन्जा, किन हामीलाई मान्छेझे गर्दैन समाज । नअट्नुको पिडा त हुन्छ नि । कहिलेकाही तिमीलाई झै मलाई पनि मानिसहरु भनिदिन्छन् – तिम्रा कथाहरुले तिमीलाई पर लग्नेछ । तर मान्छेझै बाच्ननै नदिइकन पर लग्नुको के महत्व । कहिलेकाही त मलाई म जे थिएँ त्यो सबै च्यातिदिउँ जस्तो लाग्छ । यो झरीमा झरीझै लेखेका शब्दहरुमा मानिसहरु सुन्दरता देख्छन् । मलाई सुन्दर भन्ने शब्द नै मन पर्दैन । सक्थे भने त म शब्दकोशबाट नै त्यो शब्द च्यातिदिने थिएँ । 

यो चिच्याहटमा यी शब्दहरु कोरीरहेछु । यो कुनै बिद्रुप चित्र हो । म भित्र आगो छ थाहा  छैन कुनै दिन त्यही आगोले म जल्न पनि सक्छु । जले भने मसँगै मेरा कथाका पाण्डुल्पििहरु पनिजल्नेछन् । तर म नरहेपछि मेरा कथाहरुको के महत्व  ?बाज्न नदिने यो संसारभित्र बाचेझै गरेर लेखेका यी शब्दहरुको के महत्व ?

आकाशमुखी ः बान्की बान्कीका निबन्धको लयवद्घ यात्रा

 



कक्षाकोठा र परिक्षा हलमा बाहेक निबन्धका प्रकार यसको शिल्पको बिषयमा बिरलै छलफल हुने गर्छ । बिधागत रुपमा अल्लि रुखो जस्तो लाग्ने निबन्धको आफ्नै खासियत र बिशेषता बारे मोहन मैनालीको पछिल्लो अनुवादकृति आकाशमुखीले नेपाली पाठकहरुलाई अल्लि नजिकबाट हेर्ने सुअबसर दिएको छ । अनुवाद आफैमा सहज काम पक्कै होइन । स्रोत भाषाबाट लक्षित भाषाको यात्रा अनुवाद यात्रा हा े।  अनुवाद यात्रा एक कठोर शाहसिक यात्रा हो, यात्राका आफ्नै कठिनाहरु सधै हुने गर्छन् । तर मोहन मैनालीको गरेको यो अनुवाद यात्रा एक पाठकको दृष्टिमा मनमोहक  र साहसिक दुवै लाग्छ ।

अमेरिकी लेखक एडवार्ड होगल्यान्डले आफ्नो निबन्ध, “ह्वाट आइ थिङ्क, ह्वाट आइ एम” मा भनेका छन्, बैयक्तिक निबन्ध त मान्छेको सुमधुर बोली जस्तो हो, यसले मानिसको विचारको प्राकृतिक लयलाई लिपिबद्घ गर्छ र यसलाई छोटा कथाहरु भन्दा बिक्रि गर्न कता हो कता सहज हुन्छ  ।” उनले अभिब्यक्तिले निबन्धको शक्ति र यसको बृहततालाई जनाउँछ । तर सामान्यतया निबन्धको ब्यापकता र यसको शक्तिबारे हामी कम जानकार हौ कि भन्ने सधै महसुस हुन्छ । एकेडेमिया बाहेक निबन्ध लेखन र पठनमा नेपाली साहित्य जगत अल्लि पछाडी हो की भन्ने प्रश्नको उत्तर अब यस पुस्तकले अबस्य दिनेछ ।

बिभिन्न समयका निबन्ध लेखनमा सिद्घहस्त दस लेखकका दस निबन्धले जीवन, जगत, शिक्षा, पढन र लेखनबारे आ–आफ्नै दृष्टिकोणहरु ब्यक्त गर्छन् । फान्सिस बेकन देखि लिएर अल्दस हक्स्ले सम्म आइपुग्दा पुस्तकले हामीलाई करिब चार सय बर्षको यात्रा गराउँछ । रेनेसाबाट सुरु भएको यात्रा हक्स्ले सम्म आइपुग्दा हामी उत्तर–औपनिवेशमा प्रवेश गर्दछौ । पुस्तकले हामीलाई बिभिन्न समयका  निबन्ध लेखनका विषय र शिल्प मात्र नभएर फरक समयका विचारसँग पनि परिचिति गराउँछ ।

जसले नयाँ विचारमा विस्वास गर्छ उसलाई रेनेसा म्यान वा उमन भन्ने गरिन्छ । रेनेसालाई कला, संस्कृति र साहित्यको उर्वर समयमात्र नभएर आधुनितकता पहिलो खुट्किलो पनि मानिन्छ । त्यहि समयका रेनेसा म्यान बेकनको निबन्धले पढाईको बिरोधाभाषलाई नेपाली पाठकमाझ पत्रपत्र केल्याइदिन्छ । बेकन भन्छन्, “ पढाइमा अति धेरै समय बिनाउनु भनेको अल्छि हुनु हो । पढाईलाई आभूषणको रुपमा अति धेरै उपयोग गर्नु भनेको ढोङ हो । किताबी ज्ञानको भरमा मात्रै कुनै कुराको विवेचना गर्नु विद्वताको उपहास हो ।” भर्खरै प्रिन्टिक प्रेसको अबिस्कार भएर पढ्ने लेख्ने संस्कृतिको बिकास भएको समयमा उनले दिएको अभिब्यक्ति पक्कै पनि सर्वमान्य थिएन । उनको निबन्धमा त उनकै अभिब्यक्ति बिच पनि बिरोधाभाष भेटिन्छ । उनी भन्छन्, “कुनै कुराको महत्व नबुझी अर्काको खण्डन  र बिरोध गर्ने उद्वेश्य लिएर नपढ । अन्धधुन्ध बिश्वास गर्न पनि नपढ । कुरा गर्न र बहस गर्ने मसला पाउँने उद्वेश्य लिएर पनि नपढ । आफ्नो रुचिको बिषयको समिक्षा गर्न र त्यसलाई विचार गर्नका लागि पढ ।” कसरी पढ्ने र किन पढ्ने जस्ता अमूत प्रश्नको उत्तर दिने उक्त निबन्धको अनुवादले करिब चार सय अघिको विचार आज पनि किन सान्र्दभिक भयो भन्ने उत्सुतालाई अझ बढाउने काम गर्छ ।

हजार दुईहजार शब्दका निबन्धलाई लामो निबन्ध ठान्ने हामी नेपालीलाई पुस्तकमा अनुदित भर्जिनिया उल्फको निवन्ध “ अ रुम अफ वान्स ओन” ले अर्को झड्का दिन्छ । उल्फको अंग्रेजी निबन्धलाई नेपालीमा अनुवाद गर्न खोज्नु आफैँमा एक दुष्साहस हो । एउटा भाषाको उच्चतम प्रयोगलाई अर्को भाषामा रुपान्तरण गर्न सहज पक्कै थिएन । तर मैनालीले त्यो असहजतालाई सहजतामा बदलेका छन् । पाठकको रुपमा उनको यो काम अझ धेरै प्रशम्सनीय लाग्छ । तथापी निबन्ध भित्रका कतिपय कविताको अनुवाद पठ्दा सुन्दर भन्दा पनि अल्लि अमिल्दो महसुस हुन्छ । कविताको नेपालीकरणमा लेखक चुकेजस्तो लाग्छ ।

के पढ्ने कसरी पढ्नेवारे यदाकदा छलफल भए पनि लेखाइबारे कम नै छलफल भएका छन् । पुस्तकमा समेटिएको बेन जोनसोनको निबन्धले लेखाइबारेका धेरै भर्महरुलाई तोडिदिन्छ । लेख्न किन पढ्नुपर्छ र कसरी लेख्नुपर्छ भन्नेकुरालाई निबन्धले जोड दिन्छ । अग्रेजी कवि तथा नाटककार बेनजोनसनले यति सुन्दर, सरल र छोटो निबन्ध करिब पाँच बर्ष अघि लेखेका रहेछन् भन्नेकुराले म जस्ता धेरै पाठकलाई अचम्मित अवस्य बनाउँछ । तर उनको यो निबन्धलाई अनुवाद गरेर मोहन मैनालीले लेखक बन्ने सपना बोकेर हिडेका धेरैलाई मार्गदर्शन गर्न सहयोग गरेका छन् ।

पुस्तकको सबैभन्दा प्रभावशाली निबन्ध बुकर टि बाशिङ्टन को निबन्धलाई मान्न सकिन्छ । ब्यक्तिगत निबन्ध भएका कारणले पनि यसले धेरैलाई छुन्छ । पढ्नको लागि उनले गरको संघर्षले पढाइको महत्व र पढाई प्रतिको उनको लगावले निबन्ध अझ प्रेरणादायी बनेको छ । पढेर के नै हुन्छ र  भनेर बुझ्ने अहिलेका पुस्ताका लागि यो निबन्ध अझ बढी सान्दर्भिक बन्नेछ । 

सर रिचर्ड लिभिङस्टोनको निबन्धले हामीलाई किन बढ्ने भन्ने कुरा सिकाउँछ । पढ्नु भनेको कक्षाकोठामा गएर केही सिक्नु र परिक्षामा पास हुनुभन्दा धेरै गहिरो र बृहत चिज हो भन्ने कुरा उनको निबन्धले भन्छ । उनी भन्छन्, “हामीले शिक्षाको वास्तविक लक्ष्य थाहा पाएर हाम्रो शिक्षालाई त्यहीअनुरुप हाँक्नुपर्छ ।” त्यसैगरी उनी थप्छन् शिक्षित ब्यक्तिले साहित्य, कला, बास्तुकला र सङ्गीत जस्ता मानव सिर्जनशिलतालाई राम्रोसँग बुझ्नुपर्छ । 

एक पूर्व सैनिकले पहाडहरु माथि गरेको रुमानी ब्याख्याले  सर फ्रान्सिस योङहस्बेन्डको निबन्ध “बहुमूल्य पर्वतराज कञ्चनजङ्घा” लाई अझ बिशेष बनाएको छ । उनको यो निबन्धले बर्णनान्मक निबन्धको शक्ति र शिल्यको मिठो यात्रा गराउँछ । निबन्ध पढ्दा यात्रा गरेझै लाग्छ । यो निबन्ध निबन्धकारले गराएको हिमाली यात्रा हो ।

जर्ज बर्नार्ड शअ बारे धेरै बोल्नु नर्पला तर उनको निबन्ध स्वतन्त्रताले मानव जीवनको अस्वतन्त्रता बारे खुलेर बोल्छ । उनी भन्छन् मानिस पूर्ण रुपमा स्वतन्त्र प्राणी होइन ।  पूर्ण स्वतन्त्र बन्न्न नसके पनि आशिंक रुपमा भनेपनि कसरी स्वतन्त्र बन्ने भन्नेबारे उनको निबन्धले खुलेर बोल्छ । अब कुरा गरौ  जे.बी.एस हल्देनको र उनको निबन्धको । कक्षा ११ को अंग्रजी पुस्तकमा पनि समाबेश गरीएको उनको  निबन्ध, “ यत्ति भए पुग्छ त”  मेरो लागि सबैभन्दा परीचित निबन्ध हो । हामीले आफ्ना चाहनाहरुलाई कसरी सिमित गर्ने र जीवनमा आफ्ना रोजाइहरुलाई कसरी निर्देशित गर्ने भन्न्ो बारे यस निबन्धले राम्रो पाठ सिकाउँछ । मानवतावादी उनका विचारहरुले उनको निबन्धलाई थप बिशेष बनाएको छ ।

साइमन द मेस्थको निबन्धले बन्द कोठाभित्रको स्वतन्त्र बिचरणमा हामीलाई लग्छ । बन्द कोठाभित्रको त्यो स्वतन्त्र यात्राले हामीलाई एकान्तको बृहत्तर संसारमा पुर्याउँछ । “मनचिन्ते यात्रा” शिर्षक दिइएको उक्त निबन्धले हामीलाई विचार र दर्शनको गहिराइसम्म पुर्याउँछ । पुस्तकको अन्तिम अंशमा हामी छोटा र तर अझ शक्तिशाली निबन्धसँग साक्षात्कार हुन्छौ । निबन्धका प्रकारबारे अल्दस हस्लेको निबन्धले हामीलाई निबन्धलाई साहित्यको बिधाको रुपमा बुझ्न अझ् सहयोग गर्छ ।  साथै रिस्तो मनेस्कीको भर्याङको कथाले हामीलाई सर्वाहारा मजदूरको कथा भन्छ, त्यस्तो मजदूर जो अब मजदूर रहेन । कथाले पुस्तकको अन्त्यलाई सुन्दर बनाएको छ ।

निबन्धलाई हामी पढिहाल्ने बिधाको रुपमा बिरलै लिन्छौ । जति साहित्यका अरु बिधा बारे छलफल र बिमर्श हुन्छ निबन्धबारे बिरलै हुनेगर्छ । तर मोहन मैनालीद्वारा अनुदित यी निबन्धहरुले हामीलाई बिश्बपरिबेशका विविध प्रकारका निबन्धसँग साक्षात्कार गराउँछ । पुस्तकको आकार सानो भए पनि आख्यान झै एक बसाइमा पढ्न सक्ने वा पढ्ने पुस्तक यो पक्कै होइन । र पनि अनुवादकको रुपमा मोहन मैनालीको उपस्थितिलाई पुस्तकले दरो बनाएको छ । कमजोरी बिहिन अनुवादको कल्पना गर्नु आफैमा एक स्वप्न चित्र हो ।  चाहेर पनि एक भाषाको कृति उही रुपमा अर्को भाषामा प्रस्तुत गर्न सम्भव छैन र पनि मैनालीको काम प्रशंसायोग्य छ । साञ्चै भन्दा यो पुस्तक बान्कि बान्किका निबन्धको नेपाली यात्रा हो । यो करिब चार सय बर्षलाई बुझ्न सकिने विचार र दर्शनको लयबद्घ यात्रा हो ।


Tuesday, August 19, 2025

र्मिमिरे

 

बिहानै छ । बिहानै भएर पनि बिहान भैसकेको छैन । न उज्यालो छ । न घाम लागेको छ । न फूल फूलेका छन् । न मानिसहरुका पाइला सडकमा परिसकेका छन् । बिहानी पनि रातझै अध्यारो छ । अध्यारो छ तर प्रिय बनेको छ । मलाई यस्तै बिहानी मनपर्छ । यो रातझै कठोर पनि हुँदैन तर मानिसलाई मानिस बन्ने स्वतन्त्रता दिन्छ ।

कोठा असरल्ल छ । किताबकापी छरिएका छन् । अछ्यान मिलेको छैन । सिरक जताततै फैलिएको छ । मस्त झ्यालबाट बाहिर हेर्दै छु । सडकका बत्तिहरुले एक तमासको उज्यालो दिएका छन् । हल्का चिसो छ । नदी किनाराझै कहिबाट बगेको आवाज आउँदैछ । यही हो र्मिमिर यहाँ म छु र केही उज्यालो मिसिएको छ ।

कुकुरहरु भुक्न थालिसकेको छैनन् । नानीहरु रोएको आवाज मेरो कानमा आइसकेको छैन । सायद चराहरु पनि यात्राामा निस्किसकेका छैनन् । यो हल्का अध्यारोभित्र एक तमासको उज्यालो मिसिएको छ । यही समय त हो जब म आफ्ना औलाहरुलाई किबोडमा निस्फिक्रि दौडाउन सक्छु । रातझै यसले पनि मलाई आफू बन्ने स्वतन्त्रता दिन्छ ।

यौ बिहानै बिउँझिएर  किबोडहरमा आफ्ना औलाहरु दौडाउनु पनि स्वतन्त्रताको खोजी मात्र हो । केही समय पछि मानिसका पाइलाहरु सडकमा पर्न थाल्नेछन् । चराहरुको चिरबिर मानिसहरुको खलबल, नानीहरुको आवाज तपाइको कानसम्म पर्न थाल्नेछ । त्यसपछि तपाई समय र वातावरणको बन्धनमा पर्न थाल्नुहुनेछ । त्यसैले पनि चराहरु फूलहरु उठ्नुअघिको बिहानी मात्र बिहानी हो । त्यो समयलाई कैद गर्नु आफू बन्नु हो । 

Monday, August 18, 2025

पर ..... कति पर

 

एक यात्रा । एक मानिस । एक जोर पाइलाहरु । पाइलालाई पछ्याएका एक जोर छाँयाहरु । यात्रा न हो । हरेक दिन यात्रीभmै महशुस हुन्छ । पाइलाहरु बेगर पनि हृदय हो , यात्रा गर्छ । मनको यात्रा न हो । यात्राका पाबन्धीहरु छैनन् । सिमानाहरु छैनन् । गन्तब्य छैन । परिधिहरु छैन । एक त्यस्तो यात्रा जहाँ म छु र मेरो मन छ । मन न हो यात्रा गर्छ ।

जानु छ पर कतै । कति पर – थाहा छैन । कहाँ– त्यो पनि थाहा छैन । किन– त्यो पनि थाहा छैन । तर जानु छ कहि । आफैँसँग पर जहाँ आफ्ना पदचापहरुले आफैँलाई नचिनुन् । म को हुँ ? को थिएँ ? मेरा माता पिता को हुन् ? त्यसले कुनै अर्थ नराखोस् । त्यस्तो यात्रा जहाँ म अपरिचितहरुमाझ अपरिचित नै बनिदिउँ । म बेखबर सडकमा बरालिन सकुँ । अपरिचितमाझ बेप्रवाह खुल्न सकुँ । पानीझै परपर बग्न सकुँ । 

पर......कति पर । के दुरीहरुलाई नाप्न सकिन्छ । म त चाहेर नै दुरीहरु बनाउँन चाहन्छु । त्यस्तो यात्रामा जान चाहन्छु जहाँ म आफैँले आफैँलाई चिन्न नसकुँ । यो सपना थियो र रहिरहनेछ । म दुरीहरुमा जिउँन चाहन्छु । सबै चिज केही परबाट नै सुन्दर देखिन्छन् । जस्तो कि चित्र । जस्तोकी तिमी । जस्तो कि म । यो सपनाको अर्काइभ हो । थाहा छैन कुनै दिन म त्यस्तो ठाउँमा पुगेँ पनि लेख्ने छु वा छैन । वा म त्यो सपनाको स्ांसारमै रुमलिनेछु । वा मस्तले मेरा सपनाहरुलाई लिपिबद्ध गर्नेछु । थाहा छैन के गर्नेछु ।

बषौदेखी त्यही सपना बोकेर हिडिरहेछु । कहिलेकाही आफ्नै घरले पोल्छ । आफ्नै ओछ्यान पनि कठोर लाग्न थाल्छ । एक पन्छिझै उड्ने सपना हो यो । मेरो डायरी र मेरा किताबहरुले मलाई साथ दिनेछन् । म जो थिएँ र जो हुँ त्यो हुन चाहन्न । कथाहरुले पनि कहिलेकाही आफैँलाई गिज्याएझै लाग्छ । पाइलाहरुले बिना पावन्दीको यात्रा नगरेको धेरै भयो । म कुनै अन्जान सडकमा बसेर लेख्न चाहन्छु । कुनै अन्जानसँग कफि पिउँन चाहन्छु ।  कुनै अन्जान झरीमा रुझ्न चाहन्छु । म जो छु र जो थिएँ त्यो हुन चाहन्न । 

कहिलेकाही आफ्ना परिधिहरुहरुमा आफैँ निस्सासिए झै लाग्छ । र त्यस्तो धेरै पटक भएको छ । म रुखझै जे छु र जे थिएँ त्यसैमा रमाउँन सक्दिन । कहि कतै मातेर बरालिन मन छ । मेरो बाटोले मलाई बरालिने स्वतन्त्रता दिँदैन । आफैँ बनेर कुनै सडकमा बहकिन दिँदैन । तर मन हो बरालिन चाहन्छ । मातिन चाहन्छ । मलाई आफू मातेको हेर्न मन छ ।

यो लेख्न थालेको पनि धेरै भयो । तर मन न हो दोहोर्याउन चाहन्छ । कहि पर जान चाहन्छ । अन्जान सडकलाई अनुभूती गर्न चाहन्छ । घरले कहिले पनि तानेन । यो गुड छोड्न चाहनेको कथा हो । थाहा छैन छोडेपछि मनले फेरी फर्क भन्न चाहन्छ वा चाहन्न । यस्तै केही अन्जान सपनाहरु बोकेर हिड्न थालेको पनि बर्षौ भएछ । थाहा छैन किन नदीझै बग्नुको बिम्ब सधैँ सुन्दर लाग्छ ।  मलाई बग्नु छ ।

  यो अन्जान हावाझै बहकिने सपनाहरु बोकेर बाचेका बर्षहरु गन्छु । गन्ति न हो । अंकहरुलाई जोड्न थालेँ भने म निस्सासिन्छु । तर निसास्सिनुले कुनै अर्थ राख्दैन । आज पनि म त्यसरीनै अन्जान सडकमा बहकिने सपना देख्छु । थाहा छैन यस्ता सपना बोकेर हिडिरहने कति छौ । 

कहिलेकाही लाग्छ आफैँलाई बुझ्न पनि केही पर पुग्नुपर्ने हुन्छ । दुरीहरु दुरीहरु मात्र होइनन् आफैँलाई हेर्ने आँखिझ्यालहरु पनि हुन् । पर जानु छ । आफैँदेखी पर । घरदेखी पर । आफ्नै सिमानाहरु पर । गन्तब्य देखी पर । पर कतै क्षितिजमा । तर कति पर थाहा छैन ।

म यी सबै कुराहरु पानामा उर्ताछु  तर मेरो इतिहासले मलाई त्यति पिरोल्दैन । म लेख्छु – यदाकदा आँप सडकले मलाई अलबिदा भन्छ । उसले मलाई बाधेर राख्दैन । मलाई उड्न दिन्छ आफ्नै सपनाको उडानमा ।

एकदिन जब म आफ्ना किताबकापी पोको पार्नेछु । र साँच्चिकै आँप सडकलाई अलबिदा भन्नेछु । तब म उसलाई सदासदाका लागी हृदयमा  राख्न सक्ने भैसकेकी हुनेछु । एकदिन म यहाँँबाट पर पुग्नेछु ।

साथीहरु र छिमेकीहरुले भन्नेछन् के भयो यो स्पिरेन्जालाई ? किन ऊ किताबकापी सँगै गैइ ? किन ऊ यति पर गैइ ?

तर उनीहरुलाई थाहा हुनेछैन म फर्कनकै लागी गएकीे हु  ।  उनीहरुको लागी जसलाई मैले पछाडि छोडे ।  उनीहरुको लागी जो यो सडकबाट कहिल्यै बाहिर निस्कन सक्दैनन् ।

प्रिय स्परेन्जा,

यो कथा तिम्रो मात्र होइन मेरो पनि हो । थाहा छैन कहिले तर कुनै दिन म पनि आफ्ना कथा र डायरीहरु बाकेर पर कतै जानेछु । सायद तिम्रा झै मेरा छिमेकीहरुले पनि सोध्लान् उ किन गै । किन बिना लोग्ने एक्लै आफ्नो माटो छोडी । तर तिमीझै म पनि फर्कनकै लागि गएकी हुनेछु । यो पुगेर फर्कनुको चाहना हो बगेर अडिनुको होइन ।

मूक्त

 

    स्कुलबाट फर्किदै छु । छोरी म दुवै थाकेका छौ । पानी परेको छ । छोरी र म एउटै छातामा छौँ । मेरो एक पाखो निर्थुक भिजिसकेको छ । “मामू आज घर गएपछि मम खाने है” । छोरी भन्छे म केही बोल्दिन । “हस् भन्नुस् न” उ फेरी जोड दिन्छे । म हुन्छ भनेझै गर्छु ।

कोठामा आइपुग्दा झमक्क साँझ परेको छ । बिहान पकाएका र खाएका भाडाहरु बेसिनमा त्यसै छन् । बिहान खाएका भाडाहरु असरल्ल परेर मैलाई हेरीराछन् । कोठामा लुगाहरु असरल्ल फैलिएका छन् । मिलाउँन कहाँबाट सुरुगर्ने मैलाई थाहा छैन । 

यतिकैमा बाहिर केही मानिसहरु आएझै लाग्छ । चिनेको स्वर जस्तो पनि लाग्छ । यीनै हुन् भनेर नहेरी छुट्याउँन सक्दिन ।  किचनको झ्यालबाट हेर्छु । चिनेका तर चिन्न नचाहँने केही अनुहारहरु छन् । बाहिर उनीहरु कसैलाई सोध्दै छन् , “पुनम बस्ने घर यही होइन र ?” बाहिर कसैले हो भन्दैछ । उनीहरु सरासर भित्र पस्छन् ।  म उनीहरुलाई नदेखेझै गर्न सक्दिन ।

म किचन नभएर सुत्ने कोठामा लग्छु । नानी अलमलमा पर्छे । आएकामध्धे एउटीले भन्छिन्, “नानी मलाई चिन्यौ म तिम्रो ठूलोमामू !” छोरी अलमल्लमा परेर मलाई हेर्छे । नमस्ते गर्छे । म केही नभएझै गर्छु । चिनेर पनि नचिनेझै गर्छु । उनले भन्छिन् “नानु त ठुली भेसकिछन् है” म मुन्टो हल्लाउँछु मात्र । छोरीलाई किचनमा गएर पढ भन्छु ।

“यतिका समयपछि किन सम्झनु भयो?” म अरु कुनै भूमीका नबाधी सोध्छु । “पुनम, खै के भन्ने तिम्रो गल्ति भन्न पनि म सक्दिन । तर कि घर फर्क कि डिभोर्स देउ । यसरी रमेशको जिन्दगी बरबाद नबनाइदेउँ ।” म केही भन्न सक्दिन । अचम्म लाग्छ । छोरी दश बर्षकी भै उसले देखेको छैन । बर्बाद त उसको जीन्दगी पो भएको रहेछ । सजिलो त मलाई पो रहेछ । अब मैले उसको जीन्दगी सपारीदिनुपर्ने रहेछ ।

एक्कासी काम ज्वोरो आएझै हुन्छ । मुटु मज्जाले धड्किन्छ । “ म अहिले केही भन्दिन दिदी जानुस्” म बिनम्र भएझै गरेर आग्रह गर्छु । उनीहरु भन्छन्, “तिम्रो कुरा केहो भन, यसरी अड्काएर नराख” । म केही बोल्दिन । आखाबाट आशुझै केही बग्छ । केहीबेर उनीहरु कुर्छन् म केही नबोलेपछि जान्छन् । उनीहरु गएपछि अर्को कोठामा भएकी छोरी एकाएक भित्र पस्छे । “मामू उनीहरु को हुन्, म उनीहरु तेरा आफन्त पर्ने हुन् भन्न सक्दिन ।”

  जब छोरी गर्भमा आएको ६ महिना भएको थियो रमेश जापान गएको गयो । उसलाई कमाउँनुपर्ने बाध्यता थियो । आफन्तहरु उसको निर्धोपनलाई वा बेरोजगारी पनलाई हाँसाकोे रुपमा लिने गर्थे । गर्भकी छोरी बढ्दै थिई उ बिदेशीने दिन नजिकिँदै थियो । मैले उसलाई नजाउ पनि भन्न सकिन । बढ्दै गरेको सन्तानलाई केही राम्रो हुन्छ कि भन्ने मलाई पनि लाग्यो । जाने अघिल्लो दिन हामी दुबै नराम्ररी रोयौ । उ गयो । उ गएसँगै त्यो घरमा मेरा आफन्त नरहेझै भयो । 

ससुरा नभएकी बुढी सासुलाई समाल्दा समाल्दै म आफैले आफैलाई समाल्न गाह्रो भएको थियो । उ जाँदा करीव १५ लाख रिन लागेको थियो । रिन चाँडै तिरौ भनेर पनि होला उ मसँग पनि कम बोल्थ्यो औपचारीकता मात्र । मलाई लाग्थ्यो उ बेस्त भएर होला । बिहान के छ कहिले कलमा कहिले सानो म्यासेज र बेलुका त्यस्तै हामी दुबैले गर्ने गफ त्यती मात्र हुन्थ्यो । म थाकेकी हुन्थेँ । आफैँ देखीेँ घर देखी । तर थाहा थिएन किन ति स–साना म्यासेजहरु पनि पातलिन थालेका थिए । 

त्यस बिचमा मलाई आफ्नो कुरा भन्ने साथी चाहिएको थियो । अशोक, मेरो केटाकेटी देखीको साथी थियो । अरु खास केही थिएन तर आफ्ना कुराहरु हार्मी एक अर्कालाई भन्ने गथ्यौ ।  मलाई आफ्नो कुरा सुनिदिने मान्छे चाहिएको थियो । रमेशसँग त्यो समय र इच्छा दुवै थिएन । रमेशलाई पनि उ मेरो साथी हो भन्ने बिहे अगाडी नै थाहा थियो । नानी जन्मने समय भैसकेको थियो एकदिन बिहानै रमेशको फोन आयो । त्यसरी बिहानै धेरै पछि फोन आएको थियो । म खुसी नै भएकी थिएँ । तर उ अचानक चर्को स्वरमा बोल्यो , “को को नाठो सँग बोल्छेस् । म नभएपछि रण्डी हुन मन लागेको हो” । उसको कुराले म भूइमा खसेझै भएँ । आँखाबाट आसु रित्तिए । रमेशले मलाई त्यसअर्घि  कहिल्यै त्यसो भनेको थिएन । उसले त मलाई तँ पनि मायाले कहिलेकाही मात्र भन्थ्यो । हामीले माया गरेर एकअर्काका भएका थियौ । मलाई कहिल्यै लागेको थिएन उसले मलाई कुनै दिन त्यस्तो भन्नेछ ।  त्यो दिन मैले उसको उत्तरमा केही भनिन । मलाई उसले किन त्यस्तो भन्यो भन्ने पनि थाहा भएन ।

केही दिन पछि मेरो चलिरहेको फेसबुक चल्न बन्द भयो । मेरो फेसबुक उसको र मेरो दुबैको मोबाइलमा लगइन थियो । त्यसपछि मात्र थाहा भयो उसले किन भनेको रहेछ भन्ने । त्यसपछि मैले सम्पर्क गर्ने कोशिस गरिन । कहिलेकाही के छ कस्तो छ भनेर आमालाई फोन आउथ्यो । यसअघि मेरो खातामा आउँने पैसा पनि छुट्ठिएर बसेका जेठाजुको खातामा आउँन थालिसकेको थियो । मैले केही भनिन  न सासुलाई भने न जेठाजुलाई नै । मलाई लागेको थियो उ मलाई माया गर्ने मान्छे हो । बच्चा जन्मेपछि सबै सामान्य हुनेछ । 

त्यसपछि करिब दश दिनमा छोरी जन्मि । छोरी जन्मिएको दिनमा पनि मलाई छोरीको अनुहारको भन्दा रमेशको फोन कलको प्रतिक्षा थियो । सायद सासु आमाले भन्नुभयो छोरी जन्मि भनेर  तर उसले मलाई के छ भनेर पनि सोधेन । त्यस दिनपछि मैले चाहेर पनि उसलाई  माया गर्न सकिन । छोरीको न्वारन गरेपछि म आफ्नो माइती फर्के । थाहा छैन उसले कहिल्यै आफ्नी छोरीको अनुहार देखेको छ वा छैन । 

दिनहरु बिस्तारै बिस्दै गए । आमा भएपछि सन्तान भन्दा ठूलो अरु केही नहुँदो रहेछ । मेरो जीवन छोरीको लागि बन्दै गयो । म फेरी उसको घरमा बिना उसको कुनै उपस्थििती फर्कने मोडमा थिइन । आमा बालाई भन्न सजिलो थिएन । तर आमालाई एक प्रकारको संका अवस्य थियो । यतिका महिना बस्दा उससँग कुनै सम्पर्क नभएको आमालाई सायद थाहा थियो । तर आमाले जान्न आवस्यक थियो । अरुले नबुझे पनि आमाले बुझ्नुहुन्छ भन्ने मलाई लागेको थियो । जब आमालाई भने आमाले केही भन्नुभएन तर मैले आफ्नो आशु रोक्न सकिन ।

खोइ आमाले बालाई के भन्नुभयो बाले मलाई केही सोध्नुभएन त्यसपछि । दिनहरु बित्दै गयो छोरी एक बर्ष पुरा भएर दुईकी भएपछि । आमाले एकदिन “समाज खराब छ नानी, तँ हामीसँग बसी नराख । काम खोज बाहीर अनि अन्त कतै बस । चाहिएको सहयोग हामी गर्छौ ” । आमाले दिएको सल्लाह खराब थिएन । बिए पास गरेकी थिएँ । टिचिङ लाइसन पनि थियो ।बल्लबल्ल साना नानीहरुलाई पढाउँने काम पाएँ । तालघरे बाट म दमौलीमा बस्न थाले । 

बर्षहरु बित्दै गए । तर रमेशको कहिल्यै फोन खबर आएन । सासूआमाले भने कहिलेकाही गर्नुहुन्थ्यो । छोरीलाई फोनमा देखाइदेउ पनि भन्ने गर्नुहुन्थ्यो । समय सँगै बाध्यताहरु बढ्दै गए कमाउनुपर्ने । छोरीका आवस्यकताहरु पुरा गर्ने । उसको र मेरो सम्बन्ध त त्यही दिन सकिएझै भयो जुन दिन उसले मलाई रण्डी भनेको थियो ।  यतिका बर्षहरुमा म उसका लागि के भए थाहा छैन । म उसकी नभए पनि छोरी त हामी दुबैकी थि उसले त्यो कुरा पनि किन बुझेन । छोरीलाई आजसम्म मैले तेरो बाउँ यो हो भनेर देखाउन सकेको छैन ।

थाहा छैन आज उनीहरु किन आएँ । त्यो नामको मात्र सम्बन्धलाई के भनेर अन्त्य गर्ने वा के भनेर जोगाइराख्ने । यतीका बर्ष भएर पनि नभएझै भएको मेरो छोरीको बाउँलाई तेरो बाउ भनेर कसरी चिनाउँने वा कसरी नचिनाउँने । 

यतिकैमा छोरी मेरो हात समात्छे मज्जाले मलाई लाग्छ मैले नभने पनि उसलाई सब थाहा छ । म पहिलेझै शान्त छैन । मामू चिया खानुहुन्छ बनाइदिउँ म उसका शब्दहरु झल्यासँ हुन्छु । मनले भन्छ म फर्कन चाहन्न । तर हुँदै नभएको सम्बन्धलाई कागजमा छैन भनेर वा  तँ मबाट मूक्त भैस भनेर भन्न पनि चाहन्न ।

Saturday, August 16, 2025

बिष्मृति


बर्षौ भयो केही बिसर््ान खोजिरहेको । बिर्सन खोजेर पनि सम्झिरहन्छु । बिर्सन खोजेको पनि हो । बिर्सन नसकेको पनि हो । सम्झन मन नलागेको पनि हो । कहिलेकाही लाग्छ बिर्सेर म कहाँ जाउ । मैले टेक्ने जमिन । मैले समाउँने जरा र मैले बाच्ने समाज यही हो । तर बिर्सन चाहन्छु । बिर्सेर कतै हराउँन चाहन्छु । कुनै अन्जान सडक अपरिचित बनेर आफैलाई खोज्न चाहन्छु ।

यो अध्यारो कथा बनी मसँगै बाचिरहेछ । हरेक चैत एक हुरी बनेर आउँछ । म टाइमलाइनमा एक सन्त महात्माझै आफ्नै आघातहरुलाई शिद्घान्तमा बाध्छु र कसैले नबुझ्रने भाषामा केही बोल्छु । म बिम्बमा बोलेझै गर्छु । पढ्नेलाई लाग्दा यी सुन्दर शब्दहरु कुनै उज्यालो क्षितिजको एक उज्यालो पाना हो । तर त्यस्तो होइन म बिर्सनलाई अन्तिमपटक सम्झेझै गर्छु । सायद आघातका कथाहरु यसरी नै लेखिन्छन् । म चाहन्छु मलाई संसारले संग्लो मानिसको रुपमा बुझोस् । तर म सग्लो मानिस कहिल्यै थिइन । र हैन । मेरा लागि हरेक फागुन र चैत हुरी बनेर आउँछन् अब त्यसमा मंशिर पनि थपिएको छ ।

केटाकेटीमा साथी नभएर कुनामा लुक्ने मानिस, अल्लि ठूलो भएपछि आफन्तको भिडबाट अझ पर भाग्ने मानिस । आज पनि भिडमा हराइदिने मानिस म भित्रै छ । कहिलेकाही लाग्छ चिच्याएर कसैलाई भनिदिउँ सग्लो हुन सजिलो छैन । म सग्लो हुँदै होइन । म चाहेर पनि सग्लो बन्न सक्दिन । 

थाहा छैन यी किबोडहरु मेरा बिष्मृतिका साक्षिहरु कहिलेसम्म बन्नेछन् । मलाई अपनाउनेछन् वा कुनै दिन आत्तिएर छोडिदिनेछन् । तर म यी सब कुरा बिर्सन चाहन्छु । एक शुन्य सुरुवातको आशामा छु जहाँ म सँग मेरा आफ्नो इतिहासको अबसेस रहनेछैन । म आफैँलाई प्रेम गर्न थाल्नेछु र आफैँजस्तो अरु कोहीलाई पनि प्रेम गर्न थाल्नेछु । म सँग मानिस हुनुको आत्मासम्मान बाकिरहनेछ । तर थाहा छैन त्यो दिन आउँनेछ वा आउँनेछैन ।

अरुको अगाडी अघुताभाषको अनुभूती सँगै जीउनेहरुको सायद यो साझा कथा हो । कहिलेकाही लाग्छ लेख्नु मेरो लागि मेमोरी वर्क मात्र हो । किनकी यसपछि म हलुका हुन्छु । कहिलेकाही अक्षरहरुले त्यस्तो स्वतन्त्रता दिन्छन् जो अरु चिज केहीले दिन सक्दैनन् । हो मेरा पखेटा र मेरा जराहरुको आधार अक्षरहरु नै हुन् । म हिड्ने आधार र म बाचेका भूगोल पनि अक्षरहरु मात्र हुन । सम्भव भए म सबैसँग लिखित अक्षरहरुमा बोल्थेँ ।

कहिलेकाही लेख्न सक्ने भएकोमा भाग्यमानी ठान्छु । सायद म सँग लेख्ने सिप नभएको भए मैले टेकेको आधार हलुका र अझ झिनो बन्ने थियो । कहिलेकाही आफैँलाई प्रमाणित गर्नको लागि पनि मानिसले अप्ठ्यारो बाटो रोज्छ । सायद लेखाइ मेरो लागि यो त्यस्तै केही हो । 

बिरलै संरचनामा लेख्छु किनकी यो मेरो रोजाइ थिएन । जब मानिस आफ्नै लागि केही बाटाहरु रोज्छ त्यसमा रोजाइ भन्दा उपलब्ध स्रोत साधन नै पहिलो आधार बन्छ । म चित्रकार पनि बन्न सक्थेँ । मलाई रंगहरु आज पनि असाध्दै मनपर्छ । तर हुर्कदै गर्दा समँग रंगसम्म पुग्ने स्रोतसाधन थिएन । अक्षरसम्म पुग्न सजिलो थियो किनकी अक्षरहरु सस्ता थिएँ । एक मानेमा सजिला पनि थिए ।

कहिलेकाही आफ्नै द्धोयस र आघात बोकी लेखेकोमा पछुतो पनि लाग्छ । मलाई लेख्ने मान्छे बिना पिडा पनि लेख्न सक्नुपर्छ भन्ने लाग्छ । लेखाई स्मृति  वा बिस्मृतिरमण होइन । र पनि कति कुरा बिर्सनैको लागि लेख्छु । मलाई लेखाई शिल्प हो भन्ने बिरलै लाग्छ । हुनसक्छ लेख्दै गर्दा मानिसले आफ्नै खाले लेख्ने कला समाउँछ त्यो स्वभाविक हो । एक छोरी मान्छेले म लेख्न मनपराउँछु भन्नुलाई आज पनि समाज महत्वपूर्ण ठान्दैन । मेरो परिपारलाई आज पनि लाग्छ मैले लेख्नुले केही महत्व राख्दैन ।त्यसैले यो निजात्मक तर मैले आफ्नै लागि रोजेको राजनैतिक बाटो पनि हो । म आफ्नो कथा आफ्नै तबरले लेखेर मर्न चाहन्छु । म चाहन्न म मरेपछि मानिसहरु मलाई रोमान्टिसाइज गरुन् । व एक मानिस हुनुका आघातहरु चाहेर नचाहेर हामी सबैसँग नै हुन्छन् । म त्यो आघातहरुलाई आफ्नै तबरले अकाईभ गर्न चाहन्छु ।

थाहा छैन किन मलाई यी असंरचनात्मक अक्षरको यात्राले आफै आफ्नै आघातहरु बाट मूक्त  हुन खोजेको अनूभूती दिन्छ । यो लेख्दै बिर्सदै गर्ने छायाँको बाटो हो । बिर्सन खोज्नु भनेको अगाडि बढ्ने प्रयास गर्नु पनि हो ।

आफ्नै एकान्तको साक्षि बनेर आफैँलाई चिहाउँन सजिलो छ पनि छैन पनि । तर यो रोजाइ थिएन । हुर्कदै गर्दा आफ्नो समाजभित्र अट्न नसकेको अनुभूती गर्ने एक किशोरीले रोजेको आफैँसँग वार्तालाप गर्ने एक बाटोमात्र थियो । आज आएर कहिलेकाही अनुभूती हुन्छ अभिब्यक्ति भन्दा ठूलो स्वतन्त्रता अरु केही रहेनछ । आज पनि कहिलेकाही त्यो दुखी, एक्ली, सबैले नराम्री काली भनिदिने फूच्ची किशोरीलाई देखेर माया लाग्छ । यो उसले रोजेको बाटो थियो । त्यो बाटो सजिलो थिएन । कसैले उसलाई पढिदिएला की भन्ने डर पनि थियो । नबुझिने तरिकाले लेख्ने शिल्प थिएन । अरुले बुझेँ भने के भन्लान भन्ने लज्जा पनि थियो । 

यही लज्जा, पिडा र स्वतन्त्रता बिच कोही लेखिरहेछ भने त्यो आफैँलाई बुझ्न रोजको मेमोरी वर्क मात्र हो । यसलाई जे ठान्दा पनि हुन्छ स्वतन्त्रता, रोजाइ वा अचल्तिको बाटो ।

एक अन्त्य एक सुरुवात


प्रिय तिमी,

थाहा छैन अब यी अक्षरहरुले केही अर्थ राख्छन् वा राख्दैनन् । अब अक्षरमा मात्र ब्यक्त हुनु एक सकस झै भैसकेको छ । म तिमीसँग सम्पूण रुपमा पोखिन चाहन्छु । मलाई लाथ्यो शब्द मार्फत सुरु भएको हाम्रो यात्रा शब्दमा नै अन्त्य हुनेछ । तर त्यस्तो नहुदो रहेछ । अक्षरका सिमानाहरु रहेछन् । सम्बन्ध सिमा बिहिन हुदो रहेछ । हरेक अप्रिय पनि प्रियझै लाग्ने । हरेक असुन्दर चिज पनि सुन्दरझै लाग्ने ।

तिमीलाई यी कुराहरु सुन्दा अनौठो पनि लाग्न सक्छ । तर यो मेरो अनुभूती हो । तिमी झै म पनि तिमीसँग झुटो बोल्न सक्दिन । मलाई कहिल्यै लागेको थिएन म कसैका लागि यस्तो अनुभूती कुनैदिन गर्नेछु । तर नसोचेको कुरा सोच्न थालेकी छु ।

आजकल लाग्छ, अब केही चिज अन्त्य गरेर केही चिज सुरुवात गर्नुछ । आउ केही चिजको अन्त्य र केही चिजको सुरुवात गरिदिउँ ।

उही 

तिमीलाई चिठी लेख्ने म


Friday, August 15, 2025

रंग


निर्जला अधिकारी 

  किन किन उसलाई कविताहरु पनि उसले कोर्ने चित्रझै लाग्छ । उ भन्छ, “ कविताले नबोलीकनै धेरै कुरा बोलिदिन्छन् । मलाई कविहरु हल्ला गर्दै हिडेको मन पर्दैन । कविहरुको मौनताले ठूलो अर्थ राख्छ ।” उ चित्रकार हो तर कविता मनपराउँछ । म कवि हुँ तर मलाई चित्रहरु मनपर्छ । जसरी उ क्यानभाषमा रंगहरु पोत्छ यस्तो लाग्छ उ रंगहरुको क्रान्ती गर्दै छ ।

मलाई रंग मनपर्छ तर रंगसँग खेल्न सक्दिन । म हुर्कदै गर्दा म सँग रंग थिएन । मलाई रंग खेलाउनेहरु आँज पनि सम्पन्नताको उपजझै लाग्छ ।  उ महलमा जन्मेको होइन तर उ रंगसँग रमाउँछ । मलाई लाग्छ अक्षरहरुको सिमाना हुन्छ । रंगहरु सिमा बिहिन हुन्छन् । उसको अगाडी म आफूँलाई जहिले सिमित पाउँछु ।

कहिलेकाही लाग्छ हामी बिचको साथीत्व रंग र अक्षरले जुराएको  हो । उ चित्रकार नभएको भए वा म कवि नभएको भएँ हामी कहिल्यै साथी बन्ने थिएनौ । उ चित्र कोर्छ । म उसका चित्रलाई हेरेर कविता र्कोछु । र हामी चित्र र अक्षरको अनौठो कोलाज पस्कन्छौ । मलाई सधै लाग्छ उ हिमाल हो म नदि हुँ । उसका रंगहरु बेगर मेरा अक्षरहरु बग्दैनन् । हामी रंग र अक्षरका सिम्फोनीहरु हौँ ।

कहिलेकाही उ अनौठा रंगहरुले आफ्नो क्यानभाष पोतिदिन्छ अनि भन्छ, “ अब तिम्रो काम” । उसका रंगलाई जहिले अक्षरमा ब्यक्त गर्न सजिलो छैन । उ अमूर्ततामा अर्थ खोज्छ । म शब्दहरुले अर्मूतता ब्यक्त गर्न सक्दिन । शब्दमा सिमितता छ । किनकिन उ यो कुरा बुझ्न सक्दैन वा नबुझेझै गर्छ । उ भन्छ,” शब्दले अध्यारो बोल्न सक्नुपर्छ । ल हेरत, मेरो क्यानभाषमा रातो र कालो रंग बढी छ । अब तिमीले बिरोधलाई कवितामा ब्यक्त गर्नुपर्छ ।” म उसले भनेको कुरा बुझ्छु तर लेख्न सक्दिन । रंग र रेखाहरुझै शब्दहरु कहाँ प्रष्ट हुन्छन् र !

सायद मैले बिरोधको भाषा कहिल्यै बोलेकी छैन । आज रातभर मैले अध्यारा शब्दहरु लेख्नुपर्ने छ । उ ग्यालरी बाट घर फर्कन्छ । मेरो लागि त्यो सुबिधा आज छैन । म ग्यालरीमै बस्छु ।  अनौठो परिस्थितिमा भएझै लाग्छ । यतिका बर्षसम्म मैले शब्दले बिषमता र बिरोधलाई ब्यक्त गर्न नसक्नु कविको रुपमा मेरो आफ्नै कमजोरी हो । तर कवि यति धेरै यान्त्रिक पनि त बन्न सक्दैन । तर म उसलाई निराश बनाउँन चाहन्न । अर्को महिना हामी युरोप जाँदै छाँै । मेरा कविता बेगर हाम्रो यात्रा अधुरो बन्ने छ । म लेख्छु,, 

आज फेरी 

सेतो क्यानभाषमा 

मैले कालोे रंग पोतिलिएँ

थाहा छैन तिम्रा इन्द्रेणीहरुले 

कसरी हेर्नेछन् भोली 

सायद यो कठिन हुनेछ 

म फूल होइन मुस्कुराइरहन सकिँन ।


हरेकपटक 

तिम्रो इन्द्रेणी 

मेरो रहेन...

तिम्रो रंग

मेरो भएन....

तिम्रो परिभाषा

मेरो बनेन...

सायद तिमीजस्तो नहुनु

जीवनका थुप्रै क्यानभाषमा कालो पोत्नु रहेछ 

आज फेरी सेतो क्यानभाषमा 

मैले कालो रंग पोतिदिएँ ।

 रातीको दुई बजेको छ । बल्ल मैले आफ्नो भागको काम भ्याएको छु । थाहा छैन भोली उसले फेरी कस्तो रंग पोत्नेछ । मैले कस्ता शब्दहरु कोर्नुपर्नेछ । भोलीपल्ट बिहानै उ ग्यालरीमा फर्कन्छ र मेरा शब्दहरुमा आँखा लगाउँछ । बदलामा केही बोल्दैन । किनकिन उ मैले लेखेका शब्दहरुमा  टिप्पणी गर्दैन । बस उ पाठक मात्र भैदिन्छ ।

मलाई उसको यहि बानी मनपर्छ । उ शब्दबारे बोल्दैन  तर मनपराउँछ । उ शब्दलाई बिनामतलब मन पराइदिँन सक्छ । उ चित्रकार नहुन पनि सक्थ्यो । भएर पनि गुमनाम हुन सक्थयो । तर उ दुबै भएको छ र मसँग ठोक्किन पुगेको छ । वा म उसँग ठोक्किन पुगेकी छु । उ रंगसँगै अक्षरमा पनि  रमाउँछ । उसलाई कविहरु त्यसैले मनपर्छ । तर हामी बिच झिना मसिना गफ हुँदैनन् । उ बस् रंग पोत्छ र मलाई अक्षर कोर्ने काम दिएर गुमनाम भैदिन्छ । यतिका बर्ष सँगै काम गरेर पनि म उसलाई चिन्छु पनि चिन्दिन पनि । 

  कलाले मान्छेलाई बुझिदिँनु सजिलो छ  र छैन पनि । म उसलाई सम्पूर्णतामा बुझ्दिन । सायद म उसलाई कलालाई झै दुरीबाट मात्र हेर्छु । सायद उ पनि मलाई बुझ्दैेन । र परबाट नै मलाई बुझेझै गर्छ । तर हामी एक अर्काको रंग र अक्षरलाई बुझ्छौ । यो अनौठो बिरोधाभाष हो । तर मलाई यो बिरोधाभाष सुन्दर लाग्छ ।

मलाई लाग्छ उसँग कथाको भण्डार छ त्यसैले उ सजिलै रंगमा पोख्खिन सक्छ । उ रंगमा नाङ्गो भैदिन सक्छ । म अक्षरले नाङ्गो हुन सक्दिन । अक्षर र म बिच यदाकदा लाग्छ कोसौको दुरी छ । म सम्पूर्णतामा अक्षरमा पोख्खिन सक्दिन । यदाकदा लाग्छ म उ झै स्वच्छन्द बन्न सकुँ । तर सक्दिन । म आज पनि अक्षरमा पोखिन पनि लजाउँछ । तर म भन्दा ठिक बिपरित रंगले निबस्त्र भैदिन सक्छ ।

आज फेरी उसले बिनाअर्थका अनेकौ रंगहरु क्यानभाषमा पोतिदिएको छ । अब मैले त्यसैलाई हेरेर शब्दहरु कोर्नुपर्नेछ । तर आज मलाई एक खाले स्वतन्त्रता छ । म रंगले लगाउने अर्थले बाधिनुपर्ने छैन । सायद म सजिलै शब्दमा पोख्खिन सक्छु,

मूर्तता....

अमूर्तता...

किन कहिल्यै देख्दिन सग्लो छु

भन्नेहरुको सग्लोपन 

सुन्दर छु 

भन्नेहरुको सुन्दरता

पिएर बसेको पियक्कडझै

हरेक पटक....

किन अर्थहिन लाग्छन् सबै अर्थपूर्ण कुराहरु

र मात्र देख्छु पिकासोलेझै कोरको

जीवनका बाङ्गाटिङ्गा रेखाहरु

किन प्रश्नहरु प्रश्नजस्ता लाग्दैनन् 

भन्नबाकी उत्तरजस्ता लाग्छन् 

किन कोही भन्दैनन् 

बुझ्नु नबुझ्नु हो भनेर...

मौनता आवाज हो भनेर...

आज किन सबै जटिल प्रश्नहरुजस्तो

सबै कुरा जटिल मात्र देख्दैछु ।

आज सजिलै आफ्नो काम भ्याएकी छु । उ मैले लेखेका शब्दहरु पढ्छ तर केही बोल्दैन । उसले मेरा कविताहरु बारे बोलेको मलाई थाहा छैन । तर पहिलोपटक उसका चित्रहरुमा कविता कोर्नको लागि आग्रह उसैले गरेको हो । तर उसले मलाई तिम्रा कविताहरुलाई मनपर्छ भनेको होइन । उसकै शब्दमा भन्दा उसले उसको कला यात्राका एक सारथी रोजेको हो । यो अचम्मको साथ हो । हामीलाई जोड्ने माध्यम कला मात्र हो । 

म कहिलेकाही निराश नभएकी पनि होइन । यतिका बर्षहरुमा उसलाई मननपराइकन बस्न सकेकी पनि होइन । मलाई कहिलेकाही लाग्छ उ कला बेगर अरु चिज बारे पनि बोलोस् । मसँग  कहिलेकाही ठट्टा गरोस् । हाँसोस् । तर उ अनौठो छ । उ ठट्टा पनि रंगमै गर्छ । मैले उ जिस्किएको कहिल्यै देखेको छैन । मलाई रंग बेगरको उ रुखो लाग्छ । यति रुखो मान्छे कलामा यति रसिक कसरी बन्न सक्छ जस्तो पनि लाग्छ । 

म उसलाई उसको कलाले मात्र अपनाउँन सक्दिन । म उसलाई सम्पूर्णतामा अपनाउँन चाहन्छु । तर हजारौका अध्यारा कथाहरुलाई बुझ्न सक्नेले मेरो मौनताको कथालाई कसरी बुझ्न सक्दैन । म शब्दमा यी कुराहरु भन्न सक्दिन । तर यो सम्बन्धलाई सहकार्यमात्र मानेर अघि बढ्न पनि सक्दिन ।

म  कवितामा यो कुरा भन्न सक्छु तर मलाई उसको प्रतिउत्तरको आशा छैन । म लेख्छु....

जीवनको रंग फिका फिका 

लाग्छ कहिलेकाही

लाग्छ भरिदिउँ तिम्रो रंग

भरिदिउँ मेरो रंग

बुझ्न ग्राहो छ 

बुझाउँन अझै ग्राहो 

सायद मैले गल्ति गरेँ

तिम्रो मौनताको जवाफ मौनतामै दिएँ 

सबै मौनता प्रिय नहुँदो रहेछ ‘

जस्तोकी सबै मौन रातहरु 

आज फेरी 

तिम्रा मौन गीतहरुमा 

मैले मौन सिम्फोनीहरु भरीदिएकी छु ।

  यति लेखीभ्याएर म ग्यालरीको नोटिसबोडमा टाँसिदिन्छु । उसले ग्यालरी छोडिसकेको छ । मन ठक्क फुल्छ । नटाँसौझै पनि हुन्छ । भोली उसले कसरी लिन्छ भन्ने सोच्दासोच्दै म अत्तालिन्छु । घर फर्कन्छु । निन्द्रा पर्दैन । 

  भोलीपल्ट ग्यालरी आउँछु । नोटिसबोडमा आफ्नो कविता भेट्दिन । उकुसमुकुस हुन्छ । हात काम्छ ...धेरै समयपछि  नोटिस बोडको तल किरिमिरी अक्षरमा एउटा कविताजस्तो केही भेट्छु ......

क्यानभाषको एउटा अंश

सधै छोडिदिन्छु

लाग्छ

बिना रंग रग्याउने कोही छ 

बिना रंग रंगिन बनाउँने कोही हुनु

सबथोक हुनु रहेछ

..............

आज केही नबोली 

सबैथोक बोलिदिएको छु......

अध्यारो उज्यालो


एक अध्यारो एक उज्यालो साक्षि बनेका छन् । म चाहेर पनि उनीहरु भन्दा टाढा भाग्न सकेको छैन । बिहानै चरा उठिसकेका छैनन् । मानिसहरुका पाइलाहरु सडकमा परिसकेका छैनन् । फूलहरु फुलिसकेका छैनन् । केही अध्यारो केही उज्यालो मेरा साक्षि बनेका छन् । 

पर क्षितिजमा केही उज्यालो ल्यामपोष्ट बनेर झुल्किएको छ । अध्यारै अध्यारोको बिच त उज्यालो पनि सुन्दर नै लाग्ने रहेछ । निष्पट्ट अध्यारो पनि छैन । निष्पट्ट उज्यालो पनि छैन । उज्यालो र अध्यारो बिचको यो धुमिलता बिच म कहि कतै उभ्भिएको छु । 

सायद बाच्नुको सार्थकता यही धुमिलतामा नै छ । चाहेर पनि म उज्यालो र प्रष्टता तिर लम्किन सक्दिन । कहिले अध्यारोको एक हुल किरणहरुले मलाई छोपिदिन्छन् । कहिलेकाही उज्यालो पनि जिस्क्याउँन आउँछ । मलाई लाग्छ केही त छ जसले मलाई जिस्क्याउँछन् । म उनीहरुझै केही हुनु र नहुनुको बिम्बमा बाचेझै गरिदिन्छु ।

प्रष्ट कोही र केही छैन । जे छ धुमिलतामै छ । सुखहरु पनि धुमिल बनेर नै आउँछन् । दुखहरु पनि धुमिल बनेर नै जान्छन् । प्रष्ट छु भन्नेहर पनि कहाँ पस्ट छन् र  ? आफ्नै मायामोहमा मोहीत मात्र छन् । कहिलेकाही आफैँलाई प्रष्टताको भूत नचढेको कहाँ हो र ? तर बिहानी नभैसकेको बिहानी मलाई सधैँ धुमिनता नै त हो तेरो हो भनिदिन्छन् ।

  प्रस्ट अप्रस्ट । उज्यालो अध्यारो । खुसी दुखी । भेटिनु छुटिनु । यी पनि त बिम्बनै थिएँ । भनेझै प्रस्ट र सपाट के छ र ? न उज्यालो नै । न अध्यारो नै । परको क्षितिज पनि कहाँ देखीझै सुन्दर छ र ? जे छ दुरी मै छ । 

ल्यामपोष्ट उज्यालोले सडकलाई छोडेको छैन । अब केही मिनेटमै कोही आउँनेछ र सडकलाई फेरी अर्को छाया दिएर जानेछ । ल्यामपोष्टमूनी एक प्रतिबिम्ब बन्नेछ जो तपाई र हाम्रोझै बन्नेछ । उज्यालो ल्यामपोष्ट तल केही अध्यारो देखीने छ । यही छ केही अध्यारो केही उज्यालो ।


Thursday, August 14, 2025

कोलाहल


कहिलेकाही मानिसका पाइलाहरुका आवाजहरु पनि कर्कष लाग्छन् । जस्तो कि आज । आवाजहरुलाई छल्न बिहानै उठेको छु तर आवाजहरुले मलाई छोडेका छैनन् । बिहानै मानिसका पाइलाहरु सडकमा परिसकेका छन् । कुकुरहरु एक तमासले कराइरहेछन् । सायद चराहरुको चिरबिर पनि मानिसका पाइलाहरुसँगै मिसिएको छ । घाम अझै झुल्कन बाकी नै छ । फूलहरु फुलीसकेका छैनन् ।

यसरी बिहानीको साक्षी बन्नु बाध्यता र रोजाइ दुबै हो । मलाई अध्यारा बिहानीहरु ऋझै प्रिय लाग्छन् । जहाँ समयको साक्षी आफूमात्र भएझै लाग्छ । आफ्नै समयलाई जीएझै लाग्छ । जब घाम लाग्छ । जब फूल फुल्छ । जब नानीहरु उठ्छन् । जब नानीका आमाहरु भगवानका घरहरुमा मैनबत्ति जलाउँन थाल्छन् यस्तो लाग्छ म पनि त्यही आवाजको कोलाहल मात्र हु ।

पाइलाहरु कोलहलमा केही भिन्नता देख्दिन । हिड्नेहरुका पाइलाहरु केबल भिडका आवाजहरु मात्र हुन् । असन र इन्द्रचोकझै हरेक सडकले, बाटो र दोबाटोहरुले मानिसका पाइलाहरुलाई अपनाउँछ मात्र । मानिसहरुलाई हिडेपछि पुगिन्छ । मलाई हिड्नेहरु बिना उद्घेश्यमा बरालिएका आत्माहरु मात्र लाग्छ । हिड्दैमा कहाँ पुगिन्छ र ? पुग्नुलाई के ठान्ने गन्तब्य वा बिश्राम ? हिडेर कही पुगिने भए किन यी सधै हिड्छन् । के यी सडकमा हतारिदै हिड्नेहरु कही पुगेर फर्केका हुन् ?

कहिलेकाही पाइलाहर फगत पाइला मात्र लाग्छ । दिनदिन बाचेझै बाचिदिएको जस्तो मात्र लाग्छ । यी पाइलाका कोलाहलहरु बोकेर कहि एकान्तमा हिडिदिउँ जस्तो पनि लाग्छ । तर हिड्दैमा कहाँ सकिँदो रहेछ र आफूभित्रको कोलाहल ? हर दिन असन र इन्द्रचोकझै म पाइलाहरुका कोलाहलको साक्षी बन्छु । त्यहाँ हिड्दैमा नपुग्नुको पिडा छ । म पनि कुनै बाआमाको घर छोडेर हिडेकी थिएँ । पुगेको त कहिँ छैन । दुख पर्दा फर्किउ कि भन्ने गुड त आज पनि त्यही लाग्छ । 

यो चिया कप हातमा लिनु अघिको बिहानी हो । लाग्छ बिहानीको एकान्त मबाट कसैले नलुटोस् । गाडिको , मानिसको यो कोलाहलबाट आफ्नै कोलाहलमा आइपुग्न पनि बिहानी चाहिँदो रहेछ । हुन त म भित्र पनि कोलाहल मात्र छ । कहिलेकाही म आफ्नै कोलाहल आत्तिएर अर्को कोलाहलमा पुग्छु । 

बिहानै कोलाहललाई साक्षि राखेर त्यस्तो समयलाई कैद गरेकी छु जसले मलाई आफै बन्ने स्वतन्त्रता दिन्छ । कोलाहलकै कुरा गरे पनि यो मलाई मनपर्ने कोलाहल हो । आवाज कै खोजिमा त हरेक दिन म पाइलाहरु चाल्छु र चाल्नुको बेअर्थ बुझेर फर्कन्छु ।

Monday, August 11, 2025

सुरुवात


प्रिय तिमी,

मलाई थाहा  छ,  मेरो अघिल्लो चिठीले तिमीलाई सुखी बनाउँदैन भन्ने । तथापी म जे छु र जे हुँ त्यो भन्न जरुरी थियो । म तिम्रो अगाडी नाङ्गो नै सही कुरुप नै सही तर झुटो बनेर आउँन सक्दिन । तिमीलाई लाग्न सक्थ्यो म भित्र प्रेम र ममता मात्र छ । तर म पुरुष हुँ त्यो भन्दा बढी भोक र बासना पनि हुनसक्छ । म तिमीलाई मिठासको बन्धनमा बाध्न सक्दिन । तिम्रो लागि म जे हुँ त्यो आकाशझै खुल्ला र फराकिलो रहनेछ ।

कहिलेकाही सुरुवात सुन्दर बनिदिन्छ तर अन्त्य सोचेभन्दा कठोर । मलाई लाग्छ तिमीले त्यो अप्रत्यासित कठोरता भोग्न नपरोस् । पुरुष भित्रको त्यो जनावरलाई एक्कासी साक्ष्यातकार गर्न नसरोस् । त्यसैले सबै सबै चिज लेखेँ । तिमीलाई मलाई अस्विकार्ने स्वतन्त्रता सधैँ रहनेछ । म तिमीले सोचेझै राम्रो र सजिलो मानिस होइन । मैले प्रेम भन्दा बेगरका बासनाका लागि मात्र अनगिन्ति सम्बन्धहरु राखेको छु । तिमीले देख्ने प्रेम बासना मात्र पनि हुनसक्छ । मेरा यी सबै कमजोरीहरुलाई गल्तिहरुलाई तिमीले स्विकाछ्यौ भने यो मेरो सौभाग्य हुनेछ । मैले मेरो रोजाइको मानिस जीवनमा भेट्नेछु । अस्विकृति पनि त्यही स्विकार्य रहनेछ । रोजाइ तिम्रो हो ।

म झुटको जगमा सम्बन्धको कसी कस्न चाहन्न । जीवन शब्दहरुझै सुन्दर र सरस छैन र हुँदैन । शब्दले सबै चिज सुन्दर काब्यिक बनाइदिन्छन् । शब्दमा त कुरुपता र निराशा पनि सुन्दर सुनिन्छ । म शब्दमा ब्यझ भएझै सग्लो मानिस होइन । मैले अघिल्लो चिठीमा पनि त्यही भन्न खोजेको हो । आशा छ तिमीले यी सबै सबै कुराहरुलाई मेरै पैतालामा टेकेर बुझ्नेछौ ।

  कुनै दिन अपरिचित पनि परिचितझै बनेर भेटिएका हामी आसा छ अब परिचित परिचित मात्र बन्नेछौ । कहिलेकाही सम्झिदा कुनै कथाझै लाग्छ । तर जीवन र कथामा खासै अन्तर पनि त छैन । हामी दुवैलाई कथाको पात्र मात्र ठानिदिँदा पनि हुन्छ । 

आशा छ यो चिठीमा मैले भन्न खोजको कुरा बुझ्नेछौ । म जे छु र हुँ कमजोरहरुसहित गल्तिहरु सहित अपनाउँनेछु । तिमीलाई झै मलाई पनि तिमी सधैँ प्रिय लाग्नेछ ।

उही 

तिम्रो चिठी पुग्ने ठेगाना  

अस्तित्वका फिलिङ्गा

 अस्तित्वका फिलिङ्गा

 

मैले बादलका टुक्राहरुमा

तिम्रो नाम लेखें र

तल जमिनमा पठाएँ

आज जमिनमा केही सुन्दर देख्छु त

तिम्रो नाम देख्छु

तिमी देख्दिन तिम्रो नाम देख्छु

सायदै अब तिमी भेटिनेछौ

सायदै अब म तिम्रो नाम लेख्नेछु

अस्तित्वको यो मैफिलमा

जमिन र बादल केही नरहेपछी

तिम्ले मलाई मैले तिम्लाई खै के खोजिरहनु

खै के लेखिरहँनु !!

शहर : एक अनुभूती

 

दिन शान्त छ । मनमा शान्ति भएको बेला बादलले भरीएको दिन पनि मनपर्छ ।  झरी मनपर्छ । बतास पनि मनपर्छ । हावाहुरी र चट्याङ पनि मनपर्छ । आज त्यस्तै कुनै दिन हो । घण्टाघर तल छु ।  घण्टाघर आफ्नै लयमा घुमिरहेको छ । सायद समय यसरी नै घुम्छ । बिस्तारै थाहा नपाएझै गरी ।  घुमेको आभाष कहाँ छ र ! र पनि घुमिरहेछौँ ।

सायद यो जीवनको गति हो । सायद मानिस पनि आफ्नै लयमा घुम्न चाहन्छ ।  वा यसरी नै समय चलिरहन्छ । नचल्नुको विकल्प पनि त छैन । यो बिना बिकल्पको हिडाइ हो । वा घुमाइ हो ।

 हत्तारीँदै हिडेर पनि कही पुग्नु छैन । वा पुगेर पनि फर्कनु छ । वा पुगेर पनि नपुगेझै गर्नु छ ।

 हामी सबैको गन्तब्य एकै हो । थाहा छैन हत्तारीँदै हिड्नेहरु कहाँ पुग्छन् । सायद लामा पाइला चाल्नेहरुको यात्रा छोटो हुन्छ । यात्रा अयात्राको यो वृत्तमा हामी  घुमिरहेछौ  । सायद यही नै जीवन हो ।

चियापसलमा छु । भर्खरै एक मधुर मुस्कानले छोडेर गएको छ । मुस्कान एक सामुहिक भाव हो । दुख पिडालाई हामी सामूहिक बनाउँन सक्दैनौ । सायद मुस्कान नै त्यस्तो अनुभूती हो जसले सामूहिकता रोज्छ । मुस्काउँदै हिड्नेहरुले अनौठो अनुभूती दिएर जान्छन् । उसले त्यही  दिएर गएको छ । थाहा छैन उ किन मुस्कुरायो । थाहा छैन मैले किन उसको मुस्कानलाई साथ दिएँ ।

शहर आफ्नै गतिमा छ । चाहेर पनि हामी शहरको गतिलाई रोक्न सक्दैनौ । चियापसलबाट शहरको एक दृश्य कैद गर्दैछु । यो दृश्य मेरो हो ।  शहर सामुहिक भए पनि हामी सबैको आफ्नै भर्सनको सहर छ । 

सबै आफ्नै लयमा पाइला चाल्दैछन् । किन कहाँ कसैलाई थाहा छैन । वा थाहा छ । वा थाहा भएर पनि थाहा नपाएझै गर्दैछन् । 

यो पाइलाहरुको कोलाहलमा आफ्ना पाइला खोज्दैछु । सायद म पनि आफ्नै दौडमा छु अरुजस्तै । तर थाहा छैन मलाई कहाँ पुग्नुछ, के पाउँनु छ । के मेरा पाइलाहरु प्राप्तिको दौडमा छन् ? तर थाहा छैन मेरो गन्तब्य के हो । आफैलाई खोज्दाखोज्दै म कहाँ पुग्नेछु । वा कुनै दिन थाकेर खोज्न छोडिदिनेछु । शहर अमुक छ । उसले मलाई पनि त कहिल्यै प्रश्न गरेन । सायद सहर सबैप्रति एक दुरी राख्छ । उसले चाहेर पनि न मानिसलाई अगाल्छ न लत्याउँछ ।

  के सब यी दौडिरहेका मानिसहरु आफैलाई खोज्दैछन् । वा शहरको धुनमा त्यसै नाच्दैछन् । मलाई अरुको लयमा नाच्नेहरु अनौठा लाग्छन् । थाहा छैन नाच्दानाच्दै उनीहरु कहाँ पुग्नेछन् , के पाउँनेछन्  । सायद यो शहरको बिशेषता हो । यसले आफ्नै धुनमा नचाउँछ । 

 तर सबैसँग आफ्नै परिकल्पनाको शहर हुन्छ । मेरो शहर मेरो रोजाइको शहर हो । म शहरलाई सिंगो ठानेर हेर्न सक्दिन । मलाई त शहर आफैँजस्तो लाग्छ । टुक्रिएको निराश । म आफ्नै प्रतिबिम्बमा शहरलाई हेर्छु । मलाई लाग्छ मेरा वाक्यहरुझै मैले बाचेको शहर पनि सग्लो छैन । 

हामीले बुझेको शहरको कल्पना एकात्मक हो ।  यो एकात्मकताको बिम्बमा अडिएको छ । मैले शहरमा रहनुको अनुभूतीलाई सामूहिकतामा ब्याख्या गर्न सक्दिन । मेरो शहर तपाईको होइन । तपाईको शहर मेरो होइन । यो घण्टाघर तल म मेरो समयको कुरुपतालाई मात्र देख्छु । हुनसक्छ तपाईलाई यी मानिसहरु, यी गाडिहरु, यी बिनामतलबका दौडधुपहरु राम्रै लाग्लान् ।

गाडी गुडेका छन् । मानिसहरु हतारमा छन् । चिया पसलबाट चियाका बाफहरु उड्दैछन् । यो शहरको बिहानी हो । सायद शहर यसरीनै बिउँझन्छ । स–साना नानीहरु स्कुलका लागि निस्कदैछन् । नानीहरुले शिरमा लगाएको रिबनका फूलहरुले थप सौन्दर्य थपेको छ । यी अनुभूतीका तंरगहरुलाई म कैद गर्न चाहन्छु । म चाहन्छु मसँग यस्ता अनुभूतीहरु रैरहुन् । सायद हामी सबै यी यस्तै अनुभूतीका भोका छौ । बिष्मृतिहरु छोटा हुन्छन् सायद हामी सबै स्मृतिमा बाच्न चाहन्छौ ।

तर यी स्मृतिहरु कुनै दिन मबाट पर जानेछन् । म धुमिल बन्नेछु । मेरा दृश्यहरु धुमिल बन्नेछन् । सायद मसँग स्मृतिको नाममा केही रहनेछन् । न यो चियापसल । न यो घण्टाघर । न यी असननका गल्लिहरु । मेरी हजुरमासँग पनि संसारबाट बिदा हुँदे गर्दा स्मृतिहरु बाकी थिएनन् । सायद म पनि त्यस्तै हुनेछु कुनै दिन । शहर रहनेछ म रहनेछैन । शहरलाई कसैले सम्झनेछ तर मैले सम्झनेछन् ।

  शहरको यो निजात्मक ब्याख्या हो । हुनसक्छ कुनैदिन सामूहिक बन्नेछ । यो मेरो नभइ अरु कसैको बन्नेछ । यी चाहेर कैद गरेका शब्दहर हुन् । थाहा छैन कुनै दिन अरु कसैले शहरको अर्को भर्सन लेख्नेछ । तर यसरी नै नलेख्न सक्नेछ । म आफैले पनि अरु कुनै दिन कैद गरेँ भने शहरको अर्को कुनै कुरुप कर्कष पोर्टेट बन्नेछ । यो सहरमाथी गरिएको बेमेल रेखाहरुको एक अमृत ब्याख्या मात्र हो । क्यानभाष मेरो हो । रंगको रोजाइ तपाईको हुनेछ ।

Sunday, August 10, 2025

प्रतिबिम्ब


“के तिम्रो नाम छाँया हो ? होइन मलाई प्रतिबिम्ब भन्नुस् ।”

“म तिमीलाई छाँया भन्न चाहन्छु । तपाईल ेभन्दैमा म छाँया बन्ने होइन म आफूलाई प्रतिबिम्ब भनेर सम्बोधित भएको सुन्न चाहन्छु”

“दिएर इज नोथिङ इन नेम । आई डिन्ड एक्सपेक्ट दिस काइन्ड अफ कन्भेनसनल एटिटिउड फ्रम यू”

“तपाई सोच्न सक्नुहुन्छ ।  आइ एम क्वाइट रिजिड रिगाडिङ माइ नेम”

यो हाम्रो पहिलो भेट हो । यो पहिलो भेट हो तर सजिलो भेट पक्कै होइन । म उसलाई इन्स्टामा फलो गर्थे । उसको चित्रकारीता देखेर प्रभावित थिएँ र छु पनि । तर कारण त्यो मात्र होइन म बस् उसलाई भेट्न चाहन्थे । मलाई लागेको थियो उसका चित्रहरु झै जीवन बारे पनि उ केही खुल्ला छे । तर भेट्दा मलाई लाग्यो उ धेरै रिजिड छे । मैले सोचेको जस्तो वा कल्पना गरेजस्तो उ छैन । 

उ केही उदास देखिन्छे । म पहिलो भेटमै उसलाई तिमी किन निरास छौ भन्न सक्दिन । सायद उ त्यस्तै हो । सायद चित्रकार हुनु उदास हुनु हो । मैले भेटेको उ पहिलो चित्रकार हो । सायद यो चित्रकारहरु बारे रहेको मेरो आम धारणा हो । तर म उसँग निराशाबारे केही भन्न सक्दिन । तर निराश देखिँदैमा कोही निराश नै हुन्छ भन्ने पनि त छैन । देख्न त म पनि खुसी  देखिन्छु तर म पनि त निरास छु । 

उ आफ्नो लागि क्यापचिनो मगाउँछे र मेरो रोजाइ सोध्छे । म पनि क्यापचिनो नै भनिदिन्छु ।  म आफ्नो रोजाइ उसको अगाडी भन्न सक्दिन । म र्यान्डम गफ निकाल्छु । किनकिन मलाई सधैँ लाग्ने गर्थो उ पनि म जस्तै सिनेमा प्रेमी हो तर फेरी अर्को पटक म गलत ठहरीन्छु । उ भन्छे, “मलाई सिनेमाहरुले खासै तान्दैन । “ कहिलेकाही हामी आफ्नै प्रतिबिम्ब अरु कसैमा खोज्छौ सायद म बाट त्यही भयो ।

फेरी अर्को पटक त्यसै बसेको देखेर व्यटर आइपुग्छ, उ फेरी अर्को पटक पनि कफी नै मगाउँछे । म पनि कफी नै भनिदिन्छु । उ म बारे केही सोध्दिन म केही र्यान्डम कुराहरु निकालिरहन्छु । मलाई फेरी पनि लाग्छ उ केही निराश छ तर निरास त म पनि छु । तर म उ जस्तो निरास देखिन्न ।

खोइ उसलाई के लाग्यो उ अनायासै सोधिदिन्छे, “के तपाई निरास हुनुहुन्छ जीवनप्रति इन जेनरल” । म भन्न सक्दिन म निरास छु । तर उसले कसरी भनी म निरास छु भनेर । मेरा साथीहरुलाई सधै लाग्छ म सधै खुसी छु भनेर ।

सायद उ पनि निरास छ । सायद एक निरास आँखाले अर्को निरास आँखालाई चिन्न सक्छ । तर उ सँग खुसी भएझै देखाउँछु । हुनसक्छ हामीसबैले एक अर्कासँग यसै गर्छौ । तर म उसलाई “तिमी पनि निरास छौ झै लाग्छ “ भन्न सक्दिन । उ आफूले भर्खरै पढीभयाएका केही किताब बारे कुरा गर्छे । उ भन्छे, “मलाई किताबमा भेटिएका अनलब्भडहरु साँच्चै भेटिनेभन्दा मायालु लाग्छ । किन संसारमा कसैलाई  प्रेम मात्र मिल्छ र कसैलाई अप्रेम मात्र ? मलाई सधै अप्रेमीलहरु  प्रेमिल लाग्छ । “ 

म उसले भनेको कुरा बुझ्छु पनि बुझ्दिन पनि । तर म प्रतिक्रिया दिन्न । उसलाई सुन्दैछु झै देखाउँछु मात्र । जवाफमा मैले भर्खरै हेरीभयाएका केही र्यान्डम फिल्मबारे कुरा गर्छु । उ सुनेझै गर्छे तर केही प्रतिक्रिया दिन्न । उ फिल्मबारे त्यती जिज्ञासु नभएपनि मलाई केही भन्दिन । उ आफ्नो नाममा झै थाहा छैन किन अरु कुरामा त्यती रिजिड देखिन्न ।

म उसँलाई उसको चित्रहरु बारे सोध्दिन । हुन त मलाई चित्रकारीता बारे थाहा पनि त छैन । तर म उसलाई केही चिज सोध्न सक्थे तर म सोध्दिन । यो मेरो त्यस्तो पहिले भेट हो कसैसँग जसमा हामी दुबै आ–आफ्ना कुराहरु मात्र गरीरहेछौ । उ उसको कुरा म मेरो कुरा ।

तर उसलाई कसरी थाहा भो म निरास छु भनेर । के तीसपछि सबै निराश नै हुन्छन ्? मलाई थाहा छैन उसको उमेर कति भयो । सायद उसले पनि तीस काटी मैले जस्तै । तर म उसलाई उसको उमेर सोध्न सक्दिन । हुन त केटीमान्छेको उमेर नसोध्नु भन्छन् । तर म कसैलाई पनि सोध्न सक्दिन । 

फरी अर्को पटक उसका आँखाहरु हेर्छु तर उसले अन्त कतै हेरेको बेला । खोई किन मलाई उसका आँखाहरु निरास लाग्छन् । 

“तपाईको उमेर ?” उ अनायासै सोधिदिन्छे । “आई एम इन माई थट्टी” म भन्छु । “आइ अलरेडी गेस्ड इट बिकज यू लुक स्याड एन्ड कन्फियूज्ड । तीसमा बाच्नु भनेको यही हो । “ उ मैले जे सोच्दै थिएँ त्यही भन्छ । तर उसलाई कसरी थाहा भो तीस काटेपछि मानिस अल्लि बढी निरास बन्छ भनेर । उ भन्छे, “अरल्ली थट्टी इज अल एबाउट क्राइसीस । म तपाईलाई बुझ्न सक्छु । “ उसले मलाई कसरी बुझी । एकले अर्कालाई त्यसै कसरी बुझ्न सक्छ । तर म उसलाई त्यो भन्न सक्दिन । म दुबिधामा छु यो पनि सत्य हो । म जीवनप्रति निरास छु यो पनि सत्य हो । उसले बुझेकी पनि हो । तर म चाहन्न उसले मलाई बुझोस् ।

कसैले कसैलाई बुझ्नु भनेको सजिलो अवस्था पक्कै होइन । बुझेपछि बुझ्न बाकी केही रहन्न । सब चिज असुन्दर झै लाग्छ । म उसका अगाडी असुन्दर बन्न चाहन्न । तर के उसले मलाई बुझेकी नै हो । तर म उसलाई तिमीले कसरी बुझ्यौ भन्न सक्दिन ।  

“आर यू इस्टिल थिङ्किङ एवाउट सेम ? आइ वाज जस्ट किडिङ” उ सजिलै भन्छे । तर मलाई उ जिस्किएकी झै लाग्दैन । म उसका आँखामा जिस्किएको जस्तो केही देख्दिन । म मुस्कुराएझै गर्छु उ मुस्कुराएझै गर्छे । उ भन्छे “अब निस्कनुपर्छ“ म “हस्” भन्छु । हामी दुबै निस्कन्छौ । 

बाटोभरी म उसका उदास आँखालाई भुल्न सक्दिन । तर मेरा आँखा पनि उदासै देखिँदा रहेछन् । के एक उदास आँखाले अर्को उदास आँखालाई चिन्न सक्छ ? .....................................................

Thursday, August 7, 2025

बिकल्प


प्रिय तिमी,

सधैझै आज पनि तिम्रो चिठीको पर्खाइमा थिएँ । लागेको थियो तिमीले चिठीमा अघिल्ला दिनहरुझै केही  उज्याला हरफहरु आउँनेछन् । तर तिमीले झरीझे रुझाउँने कही शब्दहरु पठायौ । तर पनि स्विकार्नु बाहेक अरु कुनै बिकल्प रहनेछैन । सायद शब्द मार्फत सुरु भएको तिम्रो र मेरो शब्दनै बनेर टुङ्गिनेछन् ।

आज त्यताझै यता पनि पानी पर्यो । मैले पनि आफ्ना आशुहरु झरीको पानीसँगै बगाए । तिम्रा शब्दहरु फेरी पढेँ । सोचे पनि तिमीले किन यस्तो लेख्यौ । तिमीझै म पनि जीवनको गुलाबी उमेरमा कहाँ छु र !  र पनि तिमीलाई शब्दमा मात्र ब्यक्त हुँला झै लाग्दैन । सायद हामीले भोगेको र बुझेको जीवन फरक छ । मैले नदी र हिमाल मात्र बुझेकी हुँला । म भित्र पनि बासना होला, जो अझै अतृप्त पनि हुनसक्छ तथापी मैले बासनालाई बासनानै ठानेर अझै सम्बोधन गरेकी छैन । जुन कुरा तिमीले गर्यो त्यो मेरो लागि एक अपरिचित भूमी मात्र हो । म चाहेर पनि बुझ्न सक्दिन । 

सायद शरीरलाई नै बुझ्नको लागि पनि अर्को शरीरसँग सामिप्यता चाहिन्छ । मेरो शरीरले आजसम्म आफूलाई बाहेक कसैलाई छोएको छैन । मलाई लाग्छ मैले आफैँलाई पनि बुझेकी छैन । आफ्नो शरीरलाई पनि बुझेकी छैन । 

तिमीले सजिलै भनिदियौ प्रेम अनन्त हो बास्ना केबल अन्त्य हो । मैले यस्तो कुरा पनि पहिलोपटक सुनेकी हु । थाहा छैन म तिमीलाई के भनेर बुझु । एक पुरुष जो सँग बास्ना मात्र छ । एक पुरुष जसले सत्य बोल्ने साहस राख्छ । सायद तिमी यी दुबैको समिश्रण हौ । थाहा छ सत्य बोल्न सजिलो छैन अझ त्यस्तो सत्य जसले तिमीलाई पोल्न सक्छ । तिमीलाई जे लाग्यो त्यो बोल्यौ त्यसमा म खुसी छु । र खुसी रहिरहनेछु ।  जे छौ त्यो बोल्नु ठूलो कुरा हो । सायद म चाहेर पनि तिमीले बोल्ने कुरा बोलन सक्दिन । सायद छोरीमान्छे हुनुको लज्जा मसँग सधैँ रहिरहनेछ ।  सायद म मानिस होइन छोरीमान्छे मात्र भएर मात्र बाच्नेछु । तिमीले माफी माग्नुपर्ने वा मैले माफी दिनुपर्ने मलाई जरुरी लागेन । तिमीलाई जे लाग्यो त्यो शब्दमार्फत पोख्यौ त्यसैमा म खुसी छु ।

थाहा छैन हाम्रो सम्बन्धको अन्त्य कसरी हुनेछ । जसरी भए पनि तिमी मेरो सधैँ प्रिय रहिरहेछौ ।

उही 

तिमीलाई चिठी लेख्ने मान्छे 

Wednesday, August 6, 2025

अन्त्य अनन्त


प्रिय तिमी, 

यो झरी परेको दिन झरीझै भिजेको मनले यो पत्र लेख्दैछु । जीवन सजिलो थिएन र रहेनछ । यी मोड र घुम्तीहरुमा तिमीझै कोही भेट्नु मेरो सौभाग्य हो । म चाहन्थे जसरी हाम्रा चिठीहरुमा हामी सरस पोखिएका थियौ । त्यसरीनै जीवनमा पनि पोखिन सकुँ । त्यसैले मैले आफ्ना मनका मनोकामनाहरु पनि तिमीमाझ शब्द मार्फत पठाएको थिएँ । 

तर शब्दझै सरस जीवन बाच्न कहाँ सजिलो रहेछ । मैले आफैँलाई हेरेँ एक जर्जर बुढो रुखझै भेटेँ । शब्दमा सरस हुन सजिलो छ । जीवनमा छैन । म त एक चासिलसको नजिकको एक स्त्रिले पठाएका शब्दहरुले नै पुलकित भैदिने बिना भावको एक शरीर मात्र हुँ । हुनसक्छ कुनै दिन म शरीर मात्र तिमीमाझ उपस्थित हुनेछु । मसँग एक महिलाले वा पुरुष बिना कुनै नाता गरिने प्रेमको अनुभव छैन । म त अहिलेसम्म जे बाचेँ शरीर मात्र बाचेँ । हुनसक्छ कुनैदिन तिमीले मलाई एक घृणित पुरुष मात्र भेट्नेछौ ।

शब्दका बाचाहरु शब्दमा मात्र रहेँ । म तिमीलाई प्रेमको बाचा गर्न सक्दिन । मसँग त प्रेमको नाममा पनि बास्ना मात्र छ । तिमी कोमल छौ । त्यसैले तिमीले हामी सबैलाई शब्दमार्फत सम्बोधन गर्यौ । यो जर्जर शरीरले अन्त्यको कुरा मात्र गर्न सक्छ अनन्तको होइन । प्रेम अनन्त हो । बास्ना शारीरीक भावको अन्त्य मात्र हो । तिमीले मलाई घृणा गर्न सक्छेयौ तर मसँग अन्त्य मात्र छ ।

सायद आजको मेरो पत्रले तिमीलाई दुखी बनाउँन सक्छ । हुनसक्छ मैले तिमीलाई शब्द मार्फत धोका पनि दिए । तर म यही नै हो । म सग्लो मानिस होइन । मसँग त बिरोधाभाष मात्र छ । प्रेमको नाममा भोक मात्र छ । म सँग स्नेह पनि छैन । म तिमीलाई यो नभन्न पनि सक्थेँ । तर म यही नै हो । आशा छ तिमीले मलाई बुझ्नेछौ । नबुझे पनि सारमा म यही नै हो । म नदि र हिमाल बुझेको मानिस होइन । मसँग गहिराइ र  उचाइको नाममा केही छैन ।

शब्द मार्फत पहिलोपट आज म जे हुँ त्यो बोलेको छु । यो एक अन्त्य र अनन्त दुवै हो ।

उही 

तिम्रो चिठी पुग्ने ठेगाना

Tuesday, August 5, 2025

 मोड

एक मोड जहाँ म फर्किएको थिएँ । एक मोड जहाँ तिमीले मलाई अन्तिम पटक फर्किएर हेरेका थियौ । एक मोड जहाँ हामी भेटिएका थियौ । एक मोड जहाँ तिमीले अँगालेका थियौ । एक मोड जहाँ तिम्रा मेरा हातहरु अनायास छोइएका थिए । अब त फर्कनु मात्र छ । एक एकोहोरो यात्राझै मैले हिडिसकेको त्यो यात्रालाई कोर्छु वा भनौ पछाडी फर्कन्छ समय म यात्रा गर्छु तर भेट्छु  केवल तिनै मोडहरु र घुम्तीहरु मात्र ।

आज दिनभर पानी पर्यो । झरीमा रुझेँ पनि । एक दुई पाना मनपरेका किताबहरु पढेँ पनि । तर किताबहरुमा पनि रहेछन् केबल तिनै मोडहरु । पानाहरुमा तिमीले कोरेका रेखाहरु । तिम्रा अक्षरहरु सबै सबै भेटेँ । लागे ति पनि मोडहर नै त थिएँ । अगाडी बढ्नु पनि छ तर मोडहरु कहाँ छोड्छ र ! 

.. धुमिलता

बाहिर कतै घर बन्दैछ । अब शहरमा बन्नको लागि घर मात्र त छ । घर भित्र सायद घर बाकी छ वा छैन कसैलाई थाहा छैन । मानिस मानिस जस्ता छैनन् । फूलहर...