तीसका तीस कुरा

प्रिय तीस,

सायद म अंकहरुलाई कहिल्यै बुझ्न सक्दिन । नबुझ्दा नबुझ्दै थाहा छैन कसरी एक दिन आमाले अचानक भन्दिनु भयो तँ तीसकी भैस । तीस मेरा लागि अनौठो नम्बर थियो जस्तोकी स्रोह । स्रोह मेरा लागि गीतमा, सिनेमामा अथवा पुस्तकमा ब्याख्या गरीएझै उज्यालो थिएन । आज पनि म मेरो स्रोहलाई सम्झन चाहन्न । जसरी स्रोहले मलाई तर्साएको थियो त्यसैगरी मेरो  उमेरमा थपिएको तीनले मलाई हेरक दिन तर्साउँछ । कहिलेकाही लाग्छ म भित्रको तीनलाई छोडिदिउँ फेरी दुईमा फर्किदिउँ । वा  तीनलाई छोडेर चारमा फड्किदिउँ । वा दुईलाई आफूभित्र रहेको बच्पना ठानि लुकाइदिउँ र त्यसैमा रमाइदिउँ ।

गएका सायद दशवटा जन्मदिन मेरा लागि अनौठा थिएँ । सामाजिक सञ्जालमा पाइने सुभकामनाहरुले म पुलकित हुन्थेँ । सायद त्यो दुईको बच्पना थियो । तर जब तीनले मलाई पच्छ्याउँन थाल्यो म मेरा सामाजिक भित्ताहरु थपिएको नम्बरलाई अपनाउँन तयार थिइन । बिहानै भाइलाई भने आज मेरो जन्मदिन भनेर फेसबुकमा नलेखेस् । सायद त्यो तीनले ल्याएको चैते हुरी थियो । सायद समयले देखाएको जीवनको  उराठता । 

तीन जोर नम्बर होइन यो समयले ल्याएको बिजोडिपन पनि हो । तीसले छुनेबित्तिकै तपाई बिसलाई सम्झन थाल्नुहुनेछ । बिस श्वर्गझै लाग्न थाल्नेछ । तर तीसलाई अपनाउँन गाह्रो पर्नेछ । आज तीसमा आइलागेका तीस कुराहरु गर्न जादैँ छु ।

१. तीसले तपाईको अनुहारमा अरु तीन मात्र होइन तीस धर्काहरु पनि थप्न सक्नेछ । त्यसलाई सामान्य मान्नुहोला कहिलेकाही हरेक दिन नयाँ धर्का थपिएझै पनि महसुस हुनेछ ।

२. तीसले तपाईलाई अल्लि बढी अल्झि पनि बनाउँने सक्नेछ । त्यो पनि सामान्य नै हो तपाईसँग बिसमा झै जाँगर नहुनसक्नेछ ।

३. बिसमा हुँदा दिनको तीस कप चिया खाएँ पनि केही नहुने तपाईलाई अब चियाले रुचाउँन छाड्नेछ । कहिलेकाही चियासँग तपाईको झगडा पनि पर्न सक्नेछ । 

४. आमाबाले थप सुझाव दिन छोड्नुहुनेछ । चाहिएको बेला पनि सुझाव दिनेको कमी महशुस हुन सक्नेछ ।

५. बिसमाझै तपाइले हेरेको सिनेमा, पढेको पुस्तक र भेटेका मानिसहरुको प्रभाव कम पर्न थाल्नेछ । सायद तपाई अब केही प्रभावको लागि बाहिर खोज्न छोड्नुहुनेछ ।

६. बिहानको तीन बजे बिनाकारण बिउँझन पनि थाल्नुहुनेछ तपाईलाई अबको थप तीस बर्ष कस्तो हुनेछ भनेर चिन्ता लाग्न थाल्नेछ ।

७. एक्कासी जीवनको आर्थिक पाटोतिर थप चासो बढ्नेछ । अहिले नकमाए कहिले कमाउँने भन्ने पनि लाग्न थाल्नेछ ।

८. यदि तपाई महिला र तीसमा पनि सिङ्गल हुनुहुन्छ भने तपाईले भेट्ने हरेका पुरुष तपाई भन्दा साना छन् कि भन्ने पनि लाग्न सक्नेछ । किनभने अझै पनि हाम्रो समाजमा आफूभन्दा उमेरमा सानो पुरुषसँग डेट गर्न बिहे गर्न ठिक होइन भन्ने भ्यालु सर्वमान्य छ ।

९. आमाबा बुढाबुढी हुँदै गएकोमा चिन्ता लाग्न थाल्नेछ ।

१०. पुरुष हुनुहुन्छ भने कपाल झरेकोमा र महिला हुनुहुन्छ भने वजन बढ्कोमा थप चिन्ता हुनेछ ।

११. फूलेको कपाललाई कुल ठानेर त्यसै छोड्न छाड्नुहुनेछ । हरेक महिना कपाल रंग्याउँनको लागि थप पैसा खर्च हुनेछ ।

१२. अरुको अगाडी आई एम सलेब्रेटिङ थट्टी भनेपनि मिडलाइफ क्राइसिसले सताउँन चाल्नेछ ।

१३. बिर्सने बानीमा थप मलजल हुनेछ । 

तीस कुराहरु भन्न बसेपनि तेह्र कुरामा टुङ्ग्याएकी छु । यो उमेरको कथामा तपाईका थप सत्र अनुभूतीहरुको आशा छ । यो मेरो प्रिय लेखक सान्द्रा सिन्नेरोज प्रति समप्रित छ । उहाँको इलाभेन भन्ने कथा पनि पढ्नुहोला ।

नोटिफिकेसन

निर्जला अधिकारी

मोवाइलमा नयाँ नोटिफिकेसन आएको छ । इमेल रहेछ । मलाई इमेलहरु पढ्न सदा अल्छि लाग्छ । कोही किन यतिधेरै फर्मल बन्छ इमेलमा । मलाई सधै लाग्छ इमेलको सट्टा बोरु कसैले चिठ्ठि लेखोस् । मलाई कसैले चिठ्ठि लेखेको छैन आजसम्म मैले पनि त लेखेको छैन । म चाहन्छु कसैले त लेखोस् ।  इमेल खोल्छु नाम छ संस्कृति । को संस्कृति ? कहाँकी संस्कृति.... म चिन्दिन । हुनसक्छ उ कोही मैले नचिनेकी हो  । इमेल खोल्छु ..........

प्रिय विज्ञान, 

म तिमीलाई सञ्चै छौ भन्दिन । मलाई लाग्छ आज पनि कुनै घाट छेउ तिमी आफ्नै क्यामरामा मस्त छौ । हामी एकअर्काका लागि बेमेल मानिसहरु थियौ । र पनि सबैले सोचेझै हामी एक अर्काका बाट पर..... रहिरहन सकेनौ । समयसँगै हामीले एकअर्कालाई अपनायौ । हामी सँग दुरीहरु धेरै थिएँ । नदिका दुई किनाराझै मलाई लाग्थ्यो हाम्रो मेल कहिल्यै हुनेछैन । 

तिम्रो र मेरो जीवन दुई क्षितिजको यात्रा थियो । दुई क्षितिजको मिलन चाहेर पनि सम्भव थिएन । न तिमी मलाई अपनाउँन तयार थियौ न म तिम्लाई । मलाई सधै लाग्थ्यो तिम्रो उपलब्धि केबल एक क्षणिक भ्रम हो । संसार तिमीले सोचेझै सपाट छैन । बाच्नको लागि बिश्वासको आवश्यकता छ । तर तिमी मानव शरीरमा यति लिप्त थियौ कि तिमी  मृत शरीरमा पनि रासायनिक मिश्रण मात्र भेट्थ्यौ ।

तिमीलाई सधै लाग्थ्यो म बिश्वासको नाममा भ्रम फैलाउँछु । मेरो सोचाई केवल एक नशाको तालमा बोलिएको बकबकझै हो । म चाहेर पनि तिमीझै परिर्वतनशील बन्न सक्दिन । तिमीले सधै परिवर्तनमा बिश्वास गर्यौ र तिमीलाई सधै लागिरह्यो म तिमी झै छैन । तिमी र म बिच सोचाइका बेमेलहरु धेरै छन् । तिमीले चाहेर पनि मलाई आफूझै बनाउँन सक्दिैनौ  । थाहा छैन हामी किन दुई विपरित धुर्वझै भयौ । चाहेको भए हाम्रो मेल हुन पनि सक्थयो की ? तर सधै लाग्यो त्यो सम्भव छैन ।

एक दिन अचानक तिमीलाई भेटेकी थिएँ । तिमी क्यामरका लामा लेन्सहरु लिएर पशुपति मन्दिर नजिकैको आर्यघाटमा  आफ्नै लयमा मस्त थियौ । म त धर्म कमाउँन गएकी थिएँ.... तिमी ति मृत शरिरका अन्तिम अस्तुहरुलाई नियाल्दै फोटो खिच्दै थियौ । मलाई तिमी अनौठो लाग्यो मृत देहको खरानीमा किन तिमी त्यतिधेरै जिज्ञासु छौ । म त मृत्युलाई सत्यको एक अंश त मान्थे तर मृत शरिरको जैविक प्रक्रियामाथि मलाई न कुनै चासो थियो न कुनै जिज्ञासा । तथापि तिमी बारे सोच्न बाध्य भए । कसरी तिमी मृत्यूबारे यति सरल भैदियौ ? त्यो नै तिमीलाई बुझ्न चाहने पहिलो कारण थियो ।

त्यस दिन यता तिमी झै म पनि सदा पशुपती जान थालेँ । सायद म तिमीबारे जिज्ञासु थिएँ त्यसैले । तिमी लगातार तिम्रा लेन्सहरुमा ब्यस्त रहन्थ्यौ । म सधै तिमीमा । मलाई भिडले कहिल्यै लोभ्याएन । तिमी त्यो भिड थिएनौ । तिमी त समुन्द्रको एक छेउ सुस्ताइरहने टापुझै थियौ । थाहा छ पानीको बिचमा सम्बन्धका रेखाहरु खोज्न सहज छैन । तथापि एक लहडीझै मैले ति सब गरेँ । तिमीले मलाई पहिलो पटक  धर्मको नाममा एकोहोरो बिश्वास बोक्ने एक लहडीको उपमा दिएका थियौ । त्यस बखत मलाई लाग्यो लहडी त तिमी हौ । मरेर गएकाको खरानीको फोटो खिच्नेलाई लहडी बाहेक अरु केही भन्न सकिँदैन । तिमीलाई लाग्थ्यो तिमी जे गर्दैछौ त्यसले मानव विज्ञानलाई केही दिनेछ । मलाई त्यो तिम्रो लहडी यात्रा मात्र लाग्थ्यो । 

तिमी र म विच धर्म र विज्ञानको नपुरिने खाडल थियो । तिम्रो लागि मन्दिर केवल एक मूर्ति राख्ने घर थियो । मेरो लागि सम्पूर्ण संसार । मलाई आज पनि अचम्म लाग्छ एक नास्तिकसँग म कसरी जोडिन पुगेँ । मृत शरीरसँगको तिम्रो सम्बन्ध विज्ञानको आधारमा अडिएको एक प्राज्ञिक यात्रा थियो । मेरो लागी बिश्वासको एक अन्तिम बिम्ब तथापी किन म तिमीसँग नजिकिन चाहेँ म अचम्मित छु । मलाई थाहा छैन हाम्रो अस्तित्वको दुई धुर्वलाई केले जोड्न पुग्यो । कसरी दुई असमानान्तर बिचार बोकेका दुई मानव शरीरलाई लाग्न थाल्यो हामी विच त्यति धेरै तात्विक भिन्नता छैन ।

मलाई थाहा छ तिमीलाई अझै लाग्ला म को हुँ मैले त्यसबखत तिमीलाई मेरो नाम मिरा भनेकी थिएँ । हो म त्यहि मिरा हुँ । जसलाई तिमीले पशुपतिका ति उराठ साझहरुमा भेटेका थियौ । तिमीसँग एकखाले उत्साह थियो । तिमी मृत देहवाट निस्केका धुमिल छाँयाहरुलाई सजिलै क्यामरामा कैद गथ्यौ । मरेर जानेहरुको खरानिलाई सजिलै बोटल्थ्यौ ।मलाई लाग्थ्यो ति तिम्रो कठोरता हो । तर यो होइन कि म तिम्रो कठोरताले पग्लेकी हुँ । आज पनि मलाई तिमी कठोर नै लाग्छ । 

दुई यूवा मनहरु आकर्षित हुन त्यति कठिन हुन्छ भन्ने मलाई लाग्दैन । थाहा छैन त्यो कुनै युवायुवतिलाई एक अर्कालाई देखेपछि लाग्ने झिनो आकर्षण पो थियो कि । थाहा छैन म आफैँलाई नकारेर होइन भन्न पनि सक्दिन । तर लगातार तिम्रा लेन्सहरुलाई हेर्नु मेरो दैनिकी बन्यो । मैले विर्सन थालेँ तिमी त्यहि ब्यक्ति होै जसलाई धर्म र अफिम एकै हो भन्ने लाग्छ । पशुपति घाट नजिकै मन्दिरमा टेकेको मैले तिमीलाई कहिल्यै भेटिन । तिमी त्यति अधार्मिक कसरी बन्यौ म अचम्मित छु । 

तिम्रो लागि सायद म तिम्री आमाझै एक आदिम मानव थिए । जसले विश्वासको नाममा आज पनि विना प्रमाणका चिजहरु पत्याइदिन सक्छ । एक दिन तिमीले भनेका थियौ , “थाहा छ मिरा मलाई किनकिन लाग्छ मेरी आमा र तिमीमा उमेरको मात्र भिन्नता छ । तिमी कसरी मेरी आमाझै भयौ” । मैले अचानक भनेकी थिएँ, “ सायद तिम्रो उपस्थितिले, सायद तिम्रो सोचाइले, तिमीले चाह्यौ भने मलाई अझै भिन्न मान्न पनि सक्छौ ।” सायद त्यो दिन मैले भनेको तिम्ले बुझेनौ वा बुझ्न खोजेनौ ।  तिमी चुपचाप फेरी आफ्नो क्यामरामा नै मस्त हुन थाल्यौ ।

करिब पन्ध्र साझहरु हामी दुवैले पशुपतिका छाटहरुमा बितायौ । त्यो मेरो लागि जीवनका अति सुन्दर साँझहरु थिए । थाहा छैन तिम्रा लागि के थिएँ । तिमी सधै भन्थ्यौ अबको केही दिनमा तिमी मलाई यहाँ पाउँने छैनौ । मलाई लाग्थ्यो तिमी ठट्टा गर्दैछौ तर त्यो होइन रहेछ । एक दिन अचानक तिमी ति साझँहरुबाट.... एकाएक  हरायौ । मलाई लाग्थ्यो अन्तिम दिन तिमीले मलाई यो अन्तिम दिन हो भनेर भन्नेछौ । तर.... तिमीले कैद गरेका खरानिका कणहरुझै.... तिमी एकाएक हरायौ । मलाई तिमी हराएको भन्दा पनि नभनि गएकोमा गुनासो छ । एक साँझ तिमीले मलाई भनेका थियौ , “ तिमी र ममा खोन्दै जाँदा बेमेलहरु मात्र भेटिन्छ र पनि किन किन म तिम्रो उपस्थितिमा रमाउँन थालेको छु ।  यो मेरो यस्तो पहिलो अनुभूति हो ।” 

पन्ध्र दिनमा तिमीले र मैल धर्म र विज्ञानका तर्कहरु गरेनौ । तिम्रो र मेरो  सम्वन्धमा विचार र विश्वासहरु हावि भैदिएको भए हामी दुवैसँग कटुता मात्र बाकि रहन ेथियो। आजकल किनकिन लाग्छ हामीसँग भिन्नताहरु थिए तर हामी भिन्न थिएनौ ।  सायद तिमीले जान्छु नभनी जानुको कारण त्यहि थियो । तिमीलाई लाग्यो हामी विच भिन्नताहरु मात्र छ । सायद ठिकै गर्यौ । तर किनकिन तिमीसँग राम्रो बर्हिगमनको म कल्पना गर्दथे ।

तिमीलाई भन्न अरु केही छैन । नभनी जानेहरुको नाममा यो मेरो पहिलो डिजिटल पत्र हो । थाहा छैन यो पत्र तिमीले पढ्छौ वा पढ्दैनौ । पढिहाल्यौ भने बुझ्नु यो एक आस्थिकले नास्तिकको लागि लेखेको पहिलो मायालु पत्र हो ।

संस्कृति

इमेलले अनौठो चस्का दिएको छ ।   यो त्यस्तो डिजिटल चिठि  हो जसको पखाई मलाई बर्षौ देखि थियो ।  र पनि म खुसी छैन । मिराबाट यस्तो सुन्दर इमेलको कल्पना मैले कहिल्यै गरेको थिइन । पशुपति आर्यघाटका ति पन्ध्र दिनहरु मेरा लागि सुन्दर दिनहरु थिए । उसले सोचेझै मेरो लागि पनि मृत्यू त्यति सहज चिज पक्कै होइन । एक विज्ञानको विध्यार्थीको हिसाबले यो मेरो काम हो । म मेरो कामप्रति इमान्दार छु । मैले वर्षौवर्ष बिभिन्न घाटहरुमा बिताएँ तर कोही यूवतिसँग नजिकिन पुगिँन । ऊ त्यस्तो पहिलो यूवति हो जसलाई मैले घाटमा भेटेँ । सायद म उसको सामिप्यता मन पराउँथे । तर हामी विचका भेदहरु जसलाई मलाई लाग्छ हामीले कहिल्यै मेट्न सक्नेछैनौ ।

उसले सोचेझ,ै मलाई हामी विचका भिन्नताहरुले पिरोल्यो । र मैले सम्बन्धलाई त्यहि अन्त्य गर्न चाहेँ । एक अपरिचित कै रुपमा । सायद त्यो मेरो गल्ति थियो वा मान्छेको रुपमा मेरो एक कमजोरी । म कमजोरी भरिपूर्ण छु...उसले सोचेझै सपाट छैन । उसको लागि मैले अर्को पत्र लेख्नुपर्ने भएको छ तर विज्ञानले मलाई यति कठोर बनाएको छ सायद लेख्दैगर्दा पनि म उसको आस्था माथि कुठाराघात गर्नेछु । 

प्रिय म

    कहिलेकाही लाग्दैन आफैँले आफैँलाई प्रिय भनिदिउँ । तर यो कुनै स्याबासी होइन । कुनै राम्रो काम गरेबात पाएका सुनौला शब्दहरु पनि होइन । तर कहिलेकाही जब अनौठो परिस्थतिमा अड्किएको महसुस हुन्छ  आफैँले आफैँलाई प्रिय भनिदिउँ जस्तो लाग्छ । यी तिनै शब्दहरु हुन् जसलाई भन्न आवस्यक थियो ।

    जीवनको अनौठो मझदारमा अड्किएको छु । गाडिमा लगाएको ब्रेकझै अगाडी बढ्न खोज्दा पछि धकेलिएझै महसुस हुन्छ । हारेको महशुस हुनु अनौठो अनुभूती रहेछ आजकाल महसुस हुन्छ । आफूले आफैँलाई शक्तिहिन ठान्नु कुरुप अवस्था हो । तर एक मनले भन्छ म यस्तो अनुभूत गर्न चाहन्न । अथवा चाहेको पनि होइन । तर परिस्थतिसँग भागिरहन पनि त सक्दिन । एक मन भन्छ अध्यारा दिनहरु सधैँ रहँदैनन् हरेक अध्यारा दिनपछि उज्याला दिनहरु पनि आउँछन् । तर पनि लाग्छ के सधैँ यस्तै त रहँदैन ।

    यी प्रश्नहरु पनि आफ्नै थिएँ । उत्तरको प्रतिक्षा पनि आफ्नै थियो । तथापी आफैले आफैँलाई मनाउँन सकिरहेको छैन । यस्तो लाग्छ सबैसँग लुकेर हिडिदिउँ । आफूले आफैँलाई हारेको साबित गरिदिउँ । हार्न भन्दा पनि आफूँले आफैँलाई हारेको सावित गर्न ग्राहो रहेछ । हरेका हारहरु भन्दा हार्नुको स्वअनुभूती अझै गह्रौ पर्दो रहेछ ।

    म यसरी आफू हुनुको निर्धोपनलाई अनुभूत गरीरहेछु यस्तो लाग्छ यसले मलाई आफ्नै अगाडी अप्रिय बनाउँदैछ । आफ्नै नजरमा आफैँ अप्रिय बन्नु.........यो सजिलो अवस्था होइन । तथापि अगाडि बढ्नु त छँदैछ आफ्नो अगाडि वा आफूभन्दा अगाडीका मानिसहरुका लागी । तथापी यहि अनुभूती बोकेर अगाडि बढ्न चाहन्न । सायद कतै छुटेको आफैभित्रको आफ्नोपन कहि कतै रोक्दैछ । सायद त्यैले आफैले आफैँलाई प्रिय भन्दैछु

    प्रिय म र मजस्तै अनुभूतीसँग हिडिरहेका धेरैधेरै सायद  यो कठिन समय धेरै चल्नेछैन । जीवनमा हारेको अनूभूती अब हामी कसैले गर्न नपरोस् ..........................................................................................................................................................................................................

...........पर कतै

 

“पानाहरु खाली छन् । डायरी नयाँ छ तर भन्नको लागि केही छैन । भन्नेकुरा पनि सिद्विएपछि अरु केही बाकी रहँला र !” थाहा छैन किन यि यस्तै सोच्दै छु । ... निष्पट्ट अध्यारोमा आफूलाई अझ अध्यारो भेट्दैछु । कैसैले सोध्यो भने, “तिमी अध्यारो देखी डराउँछौ वा भिँड देखी” । म सजिलै भिडदेखी भनिदिनेछु । 

भिँड किन यति धेरै......भड्किलो छ । भिडको पछाडी किन यती धेरै धुलो छ । किन भिडले केही नदेख्ने बनाउँछ । थाहा छैन किन भिडले मलाई अत्याउँछ मात्र । कहिलेकाही त आफ्नो परिवार पनि भिडझै लाग्छ । यदाकदा त आफैँलाई भिड सम्झेर तर्सन्छु पनि । कुनै दिन भिडमा हराएँ भने मलाई खोज्न कोही आउँला कि नआउँला । वा म आफैँले आफैँलाई भेटुँला वा नभेटुँला ।

किन पत्रिका भिडझै लाग्छ । किन टिभिका मानिसहरु भिडझै कराउँछन् । किन सबैलाई लाग्छ उनीहरुले बोलेको कुरा सबैभन्दा अर्थपूर्ण छ । तर किन सबका आवाजहरु, शब्दहरु भिडको आवाज झै अष्पष्ट र कर्कश छन् । अधिर, अष्पस्ट्ट , र बेतालका यी आवाजहरुले म आतिएकी छु । तर बाधिएकी पनि छु । जान खोज्छु कहि पर.... किन यो भिडले मलाई बोलाएझै लाग्छ । र फेरी म भिडकै आवाजमा मिस्सिन पुग्छु ।

थाहा छैन किन मलाई कहिल्यै कसैले भनेन तिमी आफूझै बन्नु । सबैले भने तिमी अरुझै भइनौ । यसरी भने मानौ भिडझै नहुँनु पाप हो । अनि त्यही आफूझै नभएको भिडमा आफैलाई खोज्न थालेँ । यदाकदा लाग्यो भिडको रंग, भिडको आवाज, भिडका आँखाहरु, भिडको शरीर अलिअलि त मेरो झै नै रहेछ । तर किन मानीसहरुले भने त हामीजस्तो छैनस् । तर किन भनेनन् तँ तजस्तै हुनु पनि ठिकै हो । र बिस्तारै मलाई पनि लाग्न थाल्यो म पनि भिडझै हुनु छ । भिड त्यो बिन्दु बन्यो जसमा  पुगेपछि मेरो अस्तित्व स्विकारोक्तिको यात्रामा अगाडी बढ्छ । तर जब भिडमा आफैलाई खोज्न थाले म आफू आफैँ रहिन ।

यदाकदा भिडमा मिस्सिन खोज्छु । पत्रिकाका शब्दहरु, टिभि च्यानलका मानिसहरु, रेडियोका आवाजहरु सबैसबै अनौठा लाग्छन् । लाग्छ सबैको अनुहार उस्तै छ , सबैले एकै बोल्दैछन् , सबै ठाउँमा एकै मान्छेहरु कराइरहेछन् । यो एकरुपता किन मानिसहरुलाई मनपर्छ । किन लाग्छ सबै उस्तै हुनु राम्रो हो । तब आफैले आफैलाई खोज्न र हेर्न छोडिदिउँ झै लाग्छ । यस्तो लाग्छ यो भिडको अंश म पनि हुँ । 

यो अस्पष्टता मेरो आफ्नो हो वा मैले बाचेको समयको । यदाकदा प्रश्न गर्छु आफैलाई । के बाच्नु भनेको भिडझै हुनु हो । वा कोलाहललाई आफ्नोझै ठानेर बिनाअर्थका शब्दहरुलाई दोहोर्याउनु हो । वा चाहेर पनि आफूझै नहुनु हो । यी अष्पष्टता के सधै रहिरहनेछ । जीउँनुको नाउँमा के सधै हामीले भिडलाई नचाहेर पनि आफ्नो ठान्नु पर्नेछ ।

  सायद यी बेअर्थका प्रश्नहरु हुन् । तर अर्थपूर्ण हुने नाउँमा भिड जम्मा हुनु के  सबैभन्दा अर्थपूर्ण चिज हो । कहिलेकाही लाग्छ  यो समाज, संरचना, मान्यताहरु जसलाई हामी जीवन तत्वहरु ठानेर अपनाएका छौ । के यो भिडभन्दा केही फरक छ र ? के यसले मानिसलाई मानिसझै बाच्न दिएको छ र ?

प्रश्न आफैँलाई गर्छु तर कहिलेकाही लाग्छ  प्रश्न न समाजसँग छ । भिडमा भुलाउँने संरचनासँग छ । तर किनकिन लागिरहन्छ..... यो भिडभन्दा पर कहि कतै आफैलाई खोज्नु छ । भिडको बन्ने नाउँमा गुमेको आफू कहि कतै भेटिनेछ वा छैन । कुनै दिन भेटियो भने त्यो सायद सफलता बन्नेछ । सायद भेटिएँन भने यात्रा मात्र बन्नेछ । वा सायद जीउनुको नियती बन्नेछ ।

तिमी र म एक यात्रा

तिम्रो सिङ्गो उपस्थिती 

मेरो सिङ्गो आयू थियो 

तिम्रो उचाई देखेर 

मैले आफ्नो पुड्काई थाहा पाए

तिम्रो अग्लाइले मलाई बग्न सिकायो 

तिमी पग्लिएर बनेको गहिराइले 

मलाई डुब्न सिकायो 

फरक यति हो

तिमी परको हिमाल हौ 

म वरको नदि ।।

थाहा छैन तिमीले कहिल्यै बुझ्यौ वा बुझेनौं । सायद बुझेनौं वा कहिल्यै बुझ्ने छैनौ, यो म जान्दिन । तर यो कविता तिम्रो लागी थियो । हिमालको विम्बमा तिमी थियौ नदिको बिम्बमा म थिएँ । तिम्रो उचाई मेरो अस्तित्व बन्यो म तिम्रो अस्तित्वमा बाचेँ । कहिलेकाही लाग्छ म विम्बमा बाचें । तिमीलाई लाग्ला विम्बमा बाच्न सजिलो छ । छैन भन्न म सक्दिन, छ भन्ने मसँग साहस छैन ।

तिमीलाई लाग्ला म कवि भएँ र एक लहडी कविझै कवित्वमा बोल्दैछु । तिमीलाई लाग्नु ठिकै हो तर म कबि होइन म त प्रेमी हुँ । हुन त कवि र प्रेमी  हुनुको भिन्नता मलाई थाहा छैन । मैले जे लेखें कवि भएर होइन प्रेमी  भएर लेखें । आज आएर महशुस हुन्छ प्रेममा बाच्नु कवित्वमा बाच्नु रहेछ । सायद तिमी पनि प्रेम नभएर कबिता पो थियौ की ?

तिमी एक मौन कबिता बन्यौ मैले त्यो मौनतालाई नै प्रेम गरें । मौनतालाई प्रेम गर्नु एकतर्फबाट हेर्दा तिम्लाई होइन मेरो आफ्नै प्रतिबिम्बको तिमीलाई प्रेम गर्नु रहेछ । हुनसक्छ मैले तिमीमा आफूलाई नै भेटे । तिमी एक सादा क्यानभाष थियौ, तिम्रो अभिब्यक्ती शून्यतामा थियो । लाग्छ मैले त्यही  शून्यतालाई नै प्रेम गरें । केही नहुनुलाई सबथोक हुनु र सबथोक हुनुलाई केही नहुनु ठानें । तिमीलाई लाग्न सक्छ यो कुनै पग्ली लहडीको अभिब्यक्ती हो । सायद अस्तित्वमा रहेको सबैभन्दा बकमफूसे र बकवास अभिब्यक्ती प्रेमको अभिब्यक्ती नै हो । मैले त्यही गरें ।

हुन त मैले तिमीलाई प्रेम गर्छु कहिल्यै भनिन मलाई लाग्यो नदिले हिमाललाई  प्रेम गर्छु भन्नु अस्तित्वको नियतीलाई अस्विकार गर्नु हो । मैले स्विकार गरिन । लाग्यो म तिमीलाई प्रेमको अभिब्यक्ती नगरेरै पनि तिमीसँगै छु । तिम्रो उचाइमा मैले आफ्नो गहिराई नापेँ, मैले तिम्रो अस्तित्वलाई आफ्नै ठानेर स्विकार गरेँ । स्विकारोक्तिका यतिका वर्षहरुमा हलचलहरु आए तिमी पग्लियौ म बगें हाम्रा यात्राहरुमा दुरीहरु बढे ।

हुन त  हामी एउटै बिन्दुका रेखाहरु कहिल्यै थिएनौ । हामी त दुई बिन्दुबाट आफ्नै यात्रामा निस्केका दुई समानान्तर  रेखाहरु थियौ । देख्नेहरुले हाम्रो यात्रालाई नदिका दुई किनारा ठाने जो कहिल्यै एउटै गन्तब्यमा पुग्दैनन् । मैले पनि त्यही ठानेँ ।  त्यसैले मैले आफ्नो नियतीलाई सहर्ष स्विकार गरेँ । तिम्रो यात्रालाई कतै दोबाटोमा छुटेको मेरो आफ्नै यात्रा ठानेर परबाट हेरिराखेँ ।

यात्राको आफ्नै गन्तब्य हुँदो रहेछ जस्तोकी प्रेमको । प्रेम र यात्रालाई एउटै वृत्तमा राखेर हेर्ने  हो भने हामीलाई यी बिचको समानता पक्कै महशुस हुन्छ । यात्राको झै प्रेमले पनि हरेक समय  नयाँ सहयात्री भेट्छ  । तर हरेक सहयात्रीसँग बिताएको समय हर क्षण नदिमा बग्ने पानीको झै हिजोको जस्तो हुँदैन । सायद प्रेममा पनि त्यहि हो । यात्रामा झै सायद प्रेममा पनि एकको बदला अर्को हुन सक्दैन । 

मैले भनिसकेँ अब हामी दुरीका हिसाबले एक लामो खाडलको अन्तरमा छौ । अब चाहेरै पनि त्यो खाडल पुर्न ग्राहो छ । एक बिन्दुमा तिमी छौ अर्को बिन्दुमा म छु । मैले तिम्रो लागी लेखेको कबिताझै अब तिम्रो अस्तित्वमा म नभेटिन पनि सक्छु । हुन त गहिराइले उचाइको अस्तित्वलाई स्विकार्न सजिलो थिएन न उचाइले गहिराइको । साच्चै भन्दा एकले अर्काको अस्तित्वको कुरा गर्नु एक क्षितिजले अर्को क्षितिजलाई आफ्नै ठान्नु जस्तै हो । अब म त्यहि अडानमा बसिरहन पनि सक्दिन ।

तिम्रो उपस्थितिलाई आफ्नै आयू ठानेर मैले तिमी बिनाको आफूलाई नर्कान खोजेको पनि रहेछु । नर्कानु एउटा कुरा तर हकिकत अरु केही बन्दो रहेछ । भन्छन् नि समयको वृत्तमा हामी कोही अट्न सक्दैनौं । आज त्यस्तै लाग्दै छ ।  हेर्दाहेर्दै मैले तिमी बिनाको आफूलाई स्विकार्न थालिसकेको छु । थाहा छैन समयको यो सत्यतालाई स्विकार्नुलाई प्रेमको शास्त्रले कसरी परिभाषित गर्छ, सायद सच्चा प्रेम पो मान्दैन की तर म यसलाई यात्रा मान्छु । किनाराको यात्रा । जसमा रहने डोबहरु  किनारामा जस्र्तै अजम्बरी नबन्न सक्छन् । न म तिमीलाई अजम्बरी बनाउँँन चाहन्छु न आफूलाई न हाम्रो प्रेमलाई नै । मलाई लाग्छ सधै बगिरहने  नदि , सधैँ फूलिरहने फूल र हावाजस्तै  मैले तिमीलाई आफ्नो ठान्नु वा प्रेम गर्नु मानव अस्तित्व कुनै अनौठो भूल होइन । यो त हिजो पनि थियो  र भोली पनि रहिरहने छ । बस् तिमी र म रहनेछैनौ ।

मैले तिमीलाई प्रेम गर्छु पनि भन्न सक्थें तर मलाई लाग्यो प्रेम गर्छु भन्नु र प्रेमलाई अनुभूत गर्नु दुई भिन्न क्रिया रहेछ । मैले प्रेमको अनुभूत त गरेँ, तर तिमीलाई नै गरेँ म भन्न सक्दिन । सायद तिमीलाई आफ्नै प्रतिबिम्ब ठाने र आफैलाई प्रेम गरेँ । आज समयको यो अनौठो अन्तरालपछि  म तिमीलाई भुल्न पनि सक्थें । अथवा तिमीलाई एउटा नमिठो सपना ठानेर गालि पनि दिन सक्थें तर म त्यो गर्न सक्दिन ।  तिमी म भित्रको एउटा त्यस्तो यात्रा हौ जसलाई सम्झिनु मात्र पनि मेरो लागी आफैले पुनारोर्विति गर्न मिल्ने एउटा प्रेमिल यात्रा हो । अब त बिसर्नको लागि हजारौ र सम्झनको लागी थोरै चिजहरु मात्र छन् मसँग । सदाझै किनाराको यात्रा रोजेको छु कस्तो डोबहरुलाई सोध ।

काठको पुतली

“अब तिमी ठूली भयौ यस्तो खेल्नु हुन्न । पुतलीसँग खेली राख्यौ भने तिमी कहिल्यै ठूली हुनेछैनौ” आमाले मेरो हातको काठको पुतली फालीदिँदै भन्नुभयो । “ तिमी त अप्सरा हौ, तिम्रो नाम पनि त अप्सरा हो । अप्सराहरु आफैँ पुतली हुन्छन् पुतली खेलाउँदैनन् ।” फेरी आमाले थप्नुभयो ।

म कक्षा सातको परीक्षा दिएर घरमा बसेकी थिएँ । म सँग बर्षौ देखी एउटा काठको पुतली थियो । साथमा उसका  लागि .....आमाका साडीका टुक्राहरु .......... साथमा अंगार..... कमेरो र रातो माटो  पनि थियो । उ मेरी सखी थिइ । म उसँग कसैले नदेख्ने गरेर गफ गर्थे । उ मेरो लागि सबै थिइ । कहिलेकाही बैनी ठानेर सिँगार पटार गरिदिन मिल्ने । कहिलेकाही सखा ठानेर गफ गरिदिन मिल्ने । कहिलेकाही आफैँ ठानेर आफैँ बनिदिन मिल्ने ।

आमालाई केही बर्षदेखी मैले पुतली खेलाएको मन पर्दैनथ्यो । म नछुनी हुन थालेपछि झन् मनपर्न छोडेको थियो । पहिलेपहिले म जाँतो पछाडिको सानो कोठीमा बसेर खेल्ने गर्थे । तर आमाको गालि खान थालेपछि काठको पुतलीलाई मैले मेरै खाट मुनी राख्न थालेँ । आमा मेलामा गएको बेलामा मलाई रमाइलो लाग्थ्यो । म उसँग खेल्न पाउँथे । आमाको आँखा छलीछली पुतलीसँग खेल्ने बानी मेरो गएको थिएन ।

आमाले पहिलेपहिले त खेलेको देखेर पनि नदेखेझै गर्नुहुन्थ्यो । तर खै किन किन  सात कक्षाको परीक्षा दिएपछि आमालाई मेरो पुतली देख्दै रिस उठ्न थाल्यो । खै किन त्यसपछि आमा सधैँ रिसाउँन थाल्नुभयो ।  आमालाई सबै देखेर रिस उठ्थ्यो मेरो पुतली देखेर मात्र पनि होइन । बासँग पनि आमा झनै रिसाउँन थाल्नुभएको थियो । कहिलेकाही आधा रातमा म बिउँझदा आमा र बा ठूलोठूलो स्वरमा कराएको सुन्थेँ । 

एकपटक निद्राबाट बिउँझेको बेला बाले भनेको सम्झन्छु, “ तेरै कारणले मेरो मन बिथोलिएको हो, यस्तै गरिस् भन,े म पनि कुन दिन घर छाड्छु मैलाई थाहा छैन ।” पहिलेझै बाआमा गफ गर्न छोड्नुभएको थियो । घरमा पहिलेझै बाआमाको हाँसिखुसी अनुहार त्यसपछि मैले कहिल्यै देखिन ।

बाआमाको झगडाले म झन् एक्ली भएकी थिएँ । बासँग केही भनु बा झर्किने । आमासँग केही भनु आमा झर्किने । बरीपरी अरु घर थिएनन् । एउटा भएको पुतली पनि आमाले फालिदिइ सक्नुभएको थियो । पारी पाखा पात बजाउँनेको बाहेक मैले अरु कसैको सुरीलो स्वर घरमा सुन्दैनथेँ । एउटा भएको दाइ पनि  एसएलसी दिएपछि काठमाडौँ गैसकेको थियो । कहिलेकाही आएको बेलामा पनि मसँग धेरै बोल्दैनथ्यो  ।

स्कुलमा पनि मेरा धेरै साथी थिएनन् । म मोटी भएकाले मलाई अप्सरा भनेर कोहीकोही ले मात्र बोलाउँथेँ । प्राय साथीहरुले मात्र होइन सरहरुले पनि मलाई मोटी नै भन्नुहुन्थ्यो ।  म पढ्न जान्नेनै थिएँ । मलाई म्याथ र साइन्स बिशेष मनपथ्र्यो ।  त्यसमा पनि अल्जेबरा अझै मनपथ्र्याे । थाहा छैन किनकिन मलाई अरुले मन नपराउँने मन नपराउँने चिज मनपथ्र्यो । अरुलाई नेपालीका कविताहरु मनपथ्र्यो । देबकोटाको यात्री कविता ठूलो ठूलो स्वरमा सुनाउँथे । तर मलाई नेपालीका कविता कहिल्यै मनपरेन । मलाई गणितका सुत्रहरु मनपथ्र्यो । मलाई गणितका सुत्रहरु कविताभन्दा बढी मनपर्थे । 

तर मलाई मेरो काठको पुतली असाद्वै मनपथ्र्यो ।  त्यो मसँग मैले थाहा पाएदेखी थियो । मलाई कहिल्यै लागेको थिएन कुनै दिन त्यस्तो आउँनेछ जुन दिनदेखी मैले आफ्नो पुतली पनि फाल्नुपर्नेछ । पुतली फालेका केही दिनहरु मेरा लागि रमाइला थिएनन् ।  म सँग मैलाई सुनिदिने उ बाहेक अरु कोही थिएन । म उस्लाई गुमाउँन चाहदैनथे । तर मैले चाहेझै केही भएन । केही पटक सम्झाउँदा पनि नलागेपछि एक दिन मेरो त्यो काठको पुतली आमाले अँगेनामा हालीदिनुभयो ।  सायद त्यो उसको अन्तेष्टी थियो मान्छेको जस्तै । र आमाले मतिर नहेरी भन्नुभयो , “अब देखी फेरी यस्तै खेलेको देखँ भने मैले जानेको छु । छोराछोरी खेलाउँने उमेर भैसक्यो पुतली खेलाउँछे ।” 

त्यसपछि मैले अर्को पुतली बनाउँन चाहिन । मलाई अरु कुनै काठको टुक्रा फेरी उ जस्तै अर्को पुतली बन्न सक्छ जस्तो कहिल्यै लागेन । मेरो पुतली जलेपनि त्यसले मात्र मेरी आमाको रिस शान्त पार्न सकेन । किनकिन बाआमाको सम्बन्ध पहिलेझै कहिल्यै भएन । बा र आमा बुढाबुढी झै त्यसपछि मलाई कहिल्यै लागेन । बिस्तारै उहाँहरुको ओछ्यान फरक हुन थाल्यो । अल्लि पछि कोठा पनि । दाइ आएको बेला अलिअलि मिलेझै गरेपनि अरु बेला उहाँहरु राम्रोसँग बोलेको हाँसेको मैले कहिल्यै भेटिन ।

बाआमाको सम्बन्ध त्यसरीनै चल्दैथ्यो । थाहा छैन के भयो एक दिन बा बेलुका घर फर्किनुभएन । गाईबस्तु लिएर गोठालो जानुभएको बा बेलुका गाइबस्तु मात्र फर्के बा फर्कनुभएन । कतिले भने तेरो बाउ तेरी आमाको कचकच सहन नसकेर चितौनको गाडी चढेर गएको छ । कतिले भनेँ नजिकै मस्याङ्दीको बगरतिर गाइबस्तु लगेको थियो हाम्फाल्यो होला । त्यस दिन रातभर आमाले र मैले  बालाई कुर्यौ र तर बा आउनुभएन । “मसँग रिसाएर गएका हुन् तेरा बा दुईचार दिनमा फर्कन्छन्” आमाले भन्नुभयो । भोलीपल्ट दाई आयो, पुलिस रिपोट लेख्यो, आफन्तलाई खबर गर्यो । तर हराएका बा फर्केनन् । आमा निराश भएझै त गर्नुभयो तर जति हुनुपर्ने थियो हुनुभएन ।

बा नफर्केपछि झन् घर निराश भयो । झन् म एक्ली भएँ । दाई काठमाडौँ तिरै जागिर खान थाल्यो । आमालाई घर धन्दाले फूर्सद हुन छाड्यो । तर बा नभएकोमा आमालाई कुनै गुनासो थिएन । एक तमासले काम गनुहुन्थ्यो । स्कुलका साथीहरुले मलाई साथी ठान्दैनथे । उनीहरुको लागि म अप्सरा होइन मोटी थिएँ । उनीहरु मुखै भन्थे “यस्ती मोटीलाई साथी भन्नेकी हात्ती भन्ने” । मैले जाँचमा सिकाइदिन भने उनीहरु  मलाई हात्ती भनेर बोलाउँथे । त्यसैले मलाई किताबको पानाहरुमा भेटिने हात्ती पनि मन पदैनथ्यो । म देख्ने बित्तिकै अर्को पाना पल्टाइहाल्थेँ ।

बा नभएपछि आमाको आफ्नै सुर थियो । मेलापाता गर्ने साथी थिएँ । कहिलेकाही गाउँको एसटिडी फोनमा गएर बोल्ने सानीमाहरु थिएँ । घर भएका बेलामा गाली गर्ने र थर्काउने गाइबस्तु र म थिएँ । तर मेरा कोही त्यस्ता थिएनन् । साथीहरुले साथी मान्दैनथेँ वा साथी लायक ठान्दैनथेँ । आमाले केटाकेटी ठानेर सुखदुख साट्नुहुन्थ्यो । 

बिस्तारै बर्खा लाग्यो । फेरी हिउँद लाग्यो । बर्खामा नफर्केपनि हिउँदमा बा फर्कनुहुन्छ कि भन्ने थियो । तर बाको अत्तोपत्तो भएन । आमाको एकसुरको जिन्दगी चलिराख्यो । बेलाबेलामा खोइ किन हो अल्लि बढी सुस्केरा हालेको हो कि भन्ने लाग्थ्यो । तर बाआमाको सम्बन्धमा के समस्या थियो आमाले कहिल्यै भन्नुभएन । मैले सोध्न सकिन । दाइ आएको बेला अल्लि घरमा चहलपहल बढ्थ्यो । तर उ पनि धेरै बस्न पाउँदैनथ्यो । भर्खरै १२ कक्षा भ्याएर बोडिङको मास्टर भएको थियो । बिदा कम पाउँथ्यो ।

यसरी नै कक्षा नौ सिद्वियो । यसरी नै कक्षा दश सिद्वियो । बा फर्कनुभएन । आमालाई फूर्सद भएन ।  दाई काठमाडौतिरै हरायो । साथीहरुले र सरहरुले हात्ती र मोटी बन्न छाडेनन् । कविता कथातिर मन फर्केन । 

बा हराएको पनि दुई बर्ष भैसकेछ  । एसएलसी मा फ्रस्ट डिभिजनमा पास भएकी छु । थाहा छैन अब म कहा पढ्ने हो के पढ्ने हो । आमालाई सोधौ केही थाहा छैन । बा भएको भए केही भन्नुहुन्थ्यो होला बा हुनुहुन्न । दाई भन्छ यहि स्कुलमा पढँ । एजुकेसन पढेपछि जागिर पाउँन सजिलो हुन्छ ।

मलाई मास्टर बन्न मन छैन । मलाई सेतो एप्रोन लगाएर ल्याबमा जान मन छ । तर म जिद्वि गर्न सक्दिन । आमालाई तपाईसँग बस्न मन छैन भन्न सक्दिन । मलाई पुराना साथीहरुसँग फेरी साथी हुन मन छैन । त्यही मस्र्याङ्दीका सुस्केराहरु फेरी सुन्न मन छैन । सायद त्यही काठको पुतली भएको भएको भए पनि म उसँलाई यो कुरा भन्ने थिएँ । उ पनि मसँग छैन ।

आमा मेरो एसएलसीको नतिजाले खुसी त हुनुहुन्छ तर मलाई स्याबास् भन्नुहुन्न । उहाँ मलाई रुखी लाग्छ । कहिलेकाही लाग्छ, त्यही रुखोपनका कारण बाले घर छोड्नुभयो । त्यही रुखोपनले मेरो पुतली जल्यो । त्यही रुखोपनको कारण बाको अभिभाकत्व गुम्यो । तर आमाको अगाडि मेरो सात्तो जान्छ । आमासँग मेरो धेरै गुनासो छ । सबैभन्दा धेरै गुनासो मेरो पुतलीलाई जलाइदिएकोमा छ । तर म उहाँसँग यो कुरा भन्न सक्दिन । 

पुतलीलाई फाल्नुअघि आमाले भन्नुभएको थियो तिमी पनि पुतली हुनेछ्यौ । आजकाल  मलाई पनि कहिलेकाही म पनि काठको पुतली नै  हो कि जस्तो लाग्छ । न उ स्वतन्त्र थिइ न म छु । अप्सरा, पुतली आमाले भनेका शब्दहरु सम्झन्छु  । सायद आमाले भनेझै हामी सबै मेरो काठको पुतली नै पो हौ की ?

रुपि कौरको “होम बडी” शरीररुपी घरको एक विम्बात्मक चित्र

मलाई थाहा थिएन ऊ को थियो

हुनसक्छ एक बलत्कारी जसलाई मैले पर छोडेँ

वा मैले एक अपराधीलाई प्रेमी माने 

उसले मलाई छोड्यो 

वा मैले अर्कोलाई भेटेँ

र उसलाई गुमाएँ

हुनसक्छ........ त्यो प्रेम थियो

वा मैले पाएको बिछोडको उपहार 

वा............

त्यो सब जो एकैसाथ मलाई मिलेको थियो ।

–जहाँबाट नैराश्यता सुरु भयो , रुपि कौर

नैराश्यतालाई ब्यक्त गर्न सजिलो छैन अझ विम्बमा । भोगाइको हिसाबले आधुनिक समाजमा नैराश्यताको उपस्थिती एक पुरानो दोहोरिरहने विम्बझै लागे पनि कवितामा यसको उपस्थिती खासै धेरै भेटिदैन । नैराश्यताको शुष्म स्वरुपलाई ब्यक्त गरिएका माथीका हरफहरु रुपि कौरको पछिल्लो कविताकृति “होम बडी” बाट लिइएको हो । किताबमा उनी मानव शरीरलाई घरसँग तुलना गर्छिन् जसले पाठकलाई शरीररुपि घरको कवितात्मक यात्रा गराउँछ । नैराश्यता, खालीपन, यौनर्दूब्यबहार, प्रेम, सम्बन्ध, मानव जीवनका यी यस्तै आयामहरुलाई उनले पुस्तकमा घरकै बिम्बको वरीपरी रहेर ब्याख्या गरेकी छन् । धेरैले भोगेका तर बोल्न हिचकिचाएका यी अनुभबजन्य तहहरुलाई उनका कविताले पत्रपत्र केल्याएका छन् ।

अंग्रेजी पत्रिका “ग्राडियन” मा प्रकाशित एक आलेखमा जे ग्रिफथले भनेका छन् – कविताले नैराश्यतालाई कम गर्न सहयोग गर्छ । उनी लेख्छन्, “ म प्राय कविता लेख्दिन । तर जब म नैराश्यतासँग जुध्दै थिए त्यो समय मैले कविताबाहेक केही लेखिन ।” थाहा छैन उनका यो पुस्तक ग्रिफथले भनेझै नैराश्यतामा पर भाग्ने औसधी थियो वा यसलाई ब्याख्या गर्ने प्रयास । तर यो प्रयासले मानव शरीरमा देखापर्ने नैराश्यताको एक्लो, मौन तर चर्को कोलाहलसँग केही परिचित भने पक्कै बनाएको छ ।  

मूलतः कविताको किताब भएपनि कविता सँगसँगै कविले उहि बिषयबस्तुमा कोरेका स्केच पनि पुस्तकमा  भेटिन्छन् । जसले पाठकलाई भिन्न कलाबिचको अनौठो कलेवरसँग परिचित गराउँछ । उनले प्रत्येक कवितालाई शिर्षक दिएकी छैनन् तर पुस्तक मूल रुपमा चार भागमा बिभाजीत छ । जसले हामीलाई कविले देखाउन खोजेको अथवा भन्न खोजेको संसारको छनक दिन्छ । माइन्ड, हाट , रेस्ट र अवेक्क नामाकृति चार भागहरुमा उनी शरीररुपी घरका आशा, भरोसा र निराशाका पहेलीहरुलाई कविताकै भाषामा अभिब्यक्त गर्छिन् ।

पुस्तकमा कविताका साथसाथै त्यससँगै गासिएको उनको अनुभव पनि सटिक रुपमा  प्रस्तुत गरीएको छ । नैराश्यता र एकप्रकारको खालिपनले मानिसलाई  कसरी आफ्नै शरीरबाट आफू अलग हुँ भन्ने अनुभूत गराउँछ भन्नेबारे उनी लेख्छिन्, “ जब आफ्नो शरीर आफ्नो लाग्दैन, आफ्नो शरीरमा आफेै अपरिचित अनुभव हुन्छ  । तब  आफ्नै जीवन टेलिभिजन स्क्रिनमा  हेरेजस्तो महशुस हुन्छ ।” यस्ता ब्यक्तिगत अनुभब भन्न  सजिलो छैन । तर उनले  यस कृतिमा यी यस्तै काव्यिक कठिनाइहरुलाई सजिलै छिचोलेकी छन् ।

जसरी नैराश्यलाई शब्दमा ब्यक्त गर्न सजिलो छैन त्यस्तै यौन र्दुब्यबहारलाई पनि । भित्रभित्रै दबिएको त्यो शारीरीक र मानसिक कोलाहललाई उनले खुलेर पोखिदिएकी छन् । उनी आफ्नो ब्यक्तिगत अनुभवलाई यसरी व्यक्त गर्छिन्, “ बाल्यकालमै यौन र्दुब्यबहारको सिकार हुनु मेरो जीवनको सबैभन्दा अबोधगाम्य अनुभव बन्यो ।  यौनलाई कुनै पूर्वजानकारी बिना बुझ्नुले मलाई धेरै बिथोल्यो त्यसबारे सजक बनाउनुको सट्टा ।” उनका यी यस्तै अनुभूतिहरु – नैराश्यता, खालिपन र यौन र्दुब्यबहारलाई कविताका ब्यक्त गर्न सफल बन्नुले किताबको पहिलो भाग “माइन्ड” लाई अझ महत्वपूर्ण र पठनिय  बनाएको छ ।

यदि कसैसँग हृदयनै छैन भने

तिमी उसलाई नजिकको ठानेर 

आफ्नो दिन सक्दैनौ ।

 पुस्तकको दोस्रो भागलाई “हाट” (हृदय) भनेर नामाकरण गरिएको छ । जसमा माथिको कवितामाझै प्रेम र प्रेमको नाममा भेटेका अपमानजनक सम्बन्धका र त्यस्ता सम्बन्धका अनेकौ मोडहरुलाई प्रस्तुत गरिएको छ  । उनी लेख्छिन् –

मलाई नसोध 

मैले उसलाई किन छोडिन भनेर

उससँगको सम्बन्ध यति साघुरो थियो की

मैले बाहिर निस्कने ठाउँ नै भेटिन ।

माथीका हरफहरुमाझै सम्बन्धको नाममा साघुरिएका र हिंसात्मक बनेका प्रेमका प्रसङ्ग र त्यसमाथी उनको बिद्रोही चेतले पाठकहरुलाई आधुनिक समाजका कुरुप सम्बन्धसँग परिचित गराउँछ । सम्बन्ध, प्रेम, आफूले आफैलाई गर्ने आत्माप्रेम जस्ता बिषयको बाहुल्यता रहेको दोस्रो भागमा यी बिषयमाथि कविको गहिरो आत्माआलोचना र चिन्तन भेटिन्छ । जस्तो कि 

किन सबै कुरा

कम सुन्दर बन्छ 

जब त्यो आफ्नो बन्छ ।

यी कबिताका तीन लाइनहरुले भन्न खोजेको र भन्न नसकेका सबैकुरा भनिदिन्छन् । अर्को त्यस्तै एक लाइनको कविता उनी बिनासंकोच लेखिदिन्छीन, “हस्तमैथुन भनेको ध्यान हो” भनेर ।  जसले महिलाको शरीर र त्यसमाथी बिध्यमान रहेका पूर्वनिर्धारित कयौ घेराहरुलाई तोडिदिन्छ । कवितामार्फत उनले यसरी तोडिदिएकी छन् लाग्छ यो कुनै सांसारीक मोहमायाबाट दिक्षित भिक्षुणीको उन्मूक्त अभिब्यक्ति हो ।

प्रेम र महिलाको शरीरमाथीका अनेकौ किस्साका साथसाथै प्रेम र सम्बन्धमा पनि किन आत्मासम्मान आवश्यक छ भन्नेबारे उनका कविताहरु खुलेर बोल्छन ्। उनी लेख्छिन्

म त्यस्तो बहाना गर्ने छैन

जसले मलाई भएभन्दा कम विद्धान देखाउनेछ

ताकी कोही पुरुष 

मेरो नजिक हुँदा सहज महसुस गरोस्

ऊ जसको लागी म योग्य छु

उसले त त्यसलाई मेरो खुबी मान्नेछ

र अझै माथी पुर्याउन खोज्नेछ ।

यी–यस्तै बिषयबस्तुले उनका कबितालाई खास बनाएको छ । धेरैले छोडेका, भन्न बिर्सेका, अथवा भन्न उचित नसम्झेका प्रेमका, सम्बन्धका र सम्बन्धको नाममा भएका हिंसाका किस्सा किताबको दोस्रो भागमा भेटिन्छ ।

किताबको तेस्रो अंश जसलाई “रेस्ट” आराम भनेर नामाकरण गरिएको छ । यसमा जीवनमा किन सबै चीजबाट आराम वा अलिकति दुरी आवस्यक छ भन्ने भावका कबिताहरु भेटिन्छ ।  उनी सुरुवात यसरी गर्छिन् –

मसँग कति वर्षहरु छन् 

जो अनिदा छन् ।

बर्षहरुलाई अनिदो भनेर सम्बोदन गर्नुले अहिलेको युगको भागदौडलाई इङ्कित गर्छ । आधुनिक समाजमा कामका पछाडि दौडदा किन हामी आफैलाई भुलिरहेका आफ्नाहरुलाई भुलिरहेका छौ कवि लेख्छिन्, “उत्पादनशील हुनु भनेको कहिले आराम गर्ने भन्ने बुझ्नु हो” । आराम र यसको आवश्यकता कुरा गर्दा कविले यससँग मानव उत्पादनशील र सृजनशीलतासँग पनि जोडेकी छन् ।

म आफ्नो जीवन आफ्नै तरिकाले जीउँछु भन्दा पनि कसरी आफ्नो जीवन सार्थक बन्यो भनेर प्रमाणित गर्न आत्तुर अहिलेको संसारलाई उनको कविता एक पाठ बन्न सक्छ ।  उनी कवितामै भन्छिन्, “म केबल पूर्ण छु किनकी म अपूर्ण छु” । यस्तै अर्को कवितामा उनी जीवनको अपूर्णताबारे यसो भन्छिन् 

मलाई पूर्णताको मतलब छैन 

बरु म जीवनरुपी उल्झनहरुमा

गुटुमुटु भइदिन सक्छु ।

जीवनका यी शुष्म पाटाहरुलाई उनका शब्दहरुले निकासका बाटाहरु देखाएका छन् । नैराश्यता, डर, चिन्ता, प्रेम, बिछोड सुन्दा सामान्य लाग्ने यि विषयमाथि उनको आत्माआलोचना र बेप्रबाह बिमर्शले जीवनको प्रेमिलता र कठोरता दुबैको अन्तिमबिन्दुसम्म पाठकलाई पुर्याउछ । तथापि यसरी नै जीउनुपर्छ जीवन यस्तो नै हुनुपर्छ भन्ने लाग्नेहरुलाई उनका कविता तरल र अमूत जस्ता पनि लाग्न सक्छन् ।

अब कुरा गरौ पुस्तकको अन्तिक र चौथो अंश बारे । जसलाई “अवेक्क” भनिएको छ यसलाई नेपालीमा जागेको अथवा ननिदाएको अथवा सुसुजित  भन्ने बुझिन्छ । यस अंशमा उनी बिद्रोह, शरीर र आफूले आफैलाई प्रेम गर्नुपर्छ भन्नेबारे बोल्छिन् । उनी लेख्छिन्

भविष्य..........

हाम्रो सपनाको संसार

इतिहासको कुरुपतामा 

अडाएर बनाउन सकिँदैन ।

– यसलाई च्यात

कविको रुपमा यस अंशमा उनको उपस्थिती अल्लिबढी साधुसन्तको जस्तो रहेको छ । तथापी जीवन र जगतका अमूर्त विचारधारामा मात्र उनको काम सिमित भने कदापी छैन । शरीर कसरी कुनै ब्यक्तिको लागी पहिलो घर हो भन्ने कुरा यस भागमा बढी भेटिन्छ । जस्तो कि

म आफ्नै शरीररुपी कुवामा हाम फाल्छु

र अर्कै संसारमा पुग्छु 

मलाई जे चाहिएको छ 

त्यो त म भित्रै छ 

मलाई अन्त खोजीराख्न 

आवश्यक नै छैन ।

– घर

पुस्तकको अन्तिम, यस भागमा “होम बडी” भनेर जसरी नाम दिइएको छ त्यस नामको सार्थकता महसुस हुन्छ । कवि भन्छिन्, “तिमी तिम्रो आत्मा हौ, संसार हौ, हृदय हौ । तिमी कहिल्यै एक्लै छैनौ । तिम्रा अंग, प्रत्यङ्ग, छाला, रगत सबै सबै चमत्कारीक रुपमा तिमीसँगै जोडिएका छन् ।” यो पढि सकेपछि हामीलाई पाठकको रुपमा कसरी हाम्रो शरीर नै हाम्रो घर हो भन्ने कुराको सार्थकता सहसुस हुन्छ ।

शरीर र राजनिति, शरीर र नारीवाद र मातृत्व प्रेम, बिद्रोह जस्ता बिषयले पुस्तकको अन्तिम अंशलाई अझ विषेश बनाएको छ । उनी भन्छिन्,

मलाई त्यो नारीवादमा चासो छैन

जसले महिलाको शरीरलाई सुन्दैन ।

उनको नारीवाद नारामा सिमित नारीवाद जस्तो छैन ।  नारी शरीरलाई नबुझी नारीबादको कुरा गर्नु ब्यर्थ छ , उनी कवितामै भन्छिन् आफ्नो शरीरलाई सुन, आफूलाई सुन , आफैलाई प्रेम गर तर आफ्ना आवाजहरुलाई नरोक –

कराउ

भन जे तिमीलाई भन्नु छ 

आफ्नो जीवनलाई पूर्नदावी गर्नु राम्रो हो 

यसरी हेर्दा यदाकदा उनका कविताहरु नारा जस्ता पनि लाग्न सक्छन् तर ति नाराजस्ता कविताहरुले पनि सृजनशीलताको र नबिनताको बाटो छोडेका छैनन् ।

आफ्नो लागी प्रेम गर, हृदयलाई सुन, तिमी आमा हौ, एक जादुगर र तिम्रो जीवनको मालिक कविताका यी स–साना अंशहरु जसलाई छुट्टाछुट्टै पढ्दा पनि उनको काब्यिक कौशलताको महशुस हामीलाई हुन्छ । साथै उनको यस पुस्तकमा जसरी शब्दमा बोल्न अप्ठ्यारा बिषयहरु  नैराश्यता, यौन र्दुब्यबहार, खालीपन, प्रेमलाई सजिलै बिम्बमा बोलेकी छन् यसले उनलाई कबिको रुपमा अझ माथिल्लो स्थानमा पुर्याएको छ ।

“होम बडी” नामको हिसाबले सार्थक कृति हो जसमा कविले शरीरलाई घरररुपी विम्बमा उभ्याएकी छन् । उनका अघिल्ला कृतिहरु भmै यसले पनि पाठकलाई भोगेका तर कवितामा विरलै उठ्ने जीवनका स–साना अनुभूतिहरुलाई अझ नजिकबाट चिहाउने अबसर दिएको छ । शरीर र शारीरीक अनुभूतिहरुलाई आज पनि हामी बिरलै सम्बोधन गर्छौ तर कविको रुपमा उनको सम्बोधन लोभ्याउने किसिमको छ । यसका साथै महिला शरीर त्यसमाथी हुने कयौ पहेलीहरुलाई यसले सार्वजनिक बहसको चौघेराभित्र धकेल्न सघाएको छ । अन्त्यमा रुपि कौर उनका अघिल्ला कृतिहरुमा झै बिषयबस्तु र काब्यकि चेत दुबैका हिसाबले यस कृतिमा पनि अझ प्रखर अझ मिहिन ढङ्गले प्रस्तुत भएकी छन् ।