रुखहरु

स्थिर हुन सजिलो छैन । नदिहरुको चन्चलता सधैँ लोभलाग्दो लाग्छ । बग्नु कठिन छ तर रोमाञ्चक छ । तर रुखहरुसँग त्यस्तो स्वतन्त्रता कहाँ छ ? बर्षौ त्यही माटोलाई कुरेर बस्नु उनीहरुको नियती हो । तर  उनीहरु सधैँ शान्त लाग्छन् । कि उनीहरुसँग मानिसको झै जीवनका उतारचटावहरु कम छन् । वा कोही किन यति धेरै शान्त भैदिन सक्छ । 

मलाई रुखहरु सधैँ गहिरा र रहस्यमय लाग्छन् । जीवनका उतारचडाब को सँग हुँदैन र ? तथापि उनीहरु यसरी स्थिर बनिदिन्छन् लाग्छ उनीहरु  सँग शान्तताको इतिहास मात्र छ । रुखहरु समयका साक्षि हुन् । उनीहरु केवल अबलोकन गर्छन् र बर्षौबर्ष बाचिदिन्छन् । थाहा छैन जीवनका अवरोहहरुलाई कसरी लिन्छन् । 

कहिलेकाही त लाग्छ नि रुख झै भैदिउँ तर रुख हुन कहाँ सजिलो छ र ! मलाई स्थिरताले सधैँ पोल्छ । म जहाँ जन्मे त्यही मर्नु छैन । मलाई त नदिझै कहि पुग्नु छ । कहाँ त्यो पनि थाहा छैन । तर मन हो सधैँ परिवर्तनहरु चाहन्छ । जहाँ छु त्यही भैराख्नुले पोल्छ पनि ।

म त अक्षरमा भए पनि बग्न चाहन्छुु । मलाई ननाघेका क्षितिजहरु सधैँ गिज्याएझै लाग्छ ।  रुखहरु त किनारा हुन्,  उनीहरु चाहेर पनि बग्न र उड्न सक्दैनन् ।

म तिम्रो ठेगाना तिमी मेरो गन्तब्य

प्रिय तिमी,

कहिलेकाही जीवन पनि कथाझै लाग्छ । नसोचेका चिजहरु सोचझै बनिदिन्छन् । जस्तो कि तिम्रो पत्रमार्फत भएको हाम्रो भेट । शब्दहरु नै त हुन् जसले तिमी र मलाई भेटाएका थिएँ । शब्द नै थिएँ जसले हामीलाई आफ्नोझै बनाएका थिएँ । अघिल्लो पत्रमा मैले तिमीलाई माफी मागी मागी आफ्नो भावना बताएँको थिएँ । प्रेममा परेझै भएको छु भनेको पनि थिएँ । तर सोचेको थिइँन कि तिमीले ति सबै मनोकामनाहरुलाई वा भनौ अनुभूतीहरुलाई यति सजिलै लिइदिनेछौ । वा आफ्ना भावनाहरुलाई पनि यति सजिलै बताइदिनेछ्यौ ।

मलाई लाग्यो संसारमा दुई मानिसले यति सजिले एक अर्काका कमजोरीहरु र अनुभूतीहरुलाई सजिलै बुझिदिनु अद्भूत कुरा हो । थाहा छ म एक पुरुष हुँ म भित्र प्रेमका नाममा भोक मात्र पनि हुनसक्छ । तर म  एक मानिस पनि हुँ । तर तिमी भन्दा कमसल स्तरको मानिस । तर तिमीले म भित्रको कमजोरीलाई यसरी सजिलै लिइदियौ मानौ हामी भेटिन नै जन्मिएका थियौ । वा भनौ हाम्रो चिठी मार्फत भएको भेट एक संयोग मात्र थिएन । तिम्रो पत्र पढेपछि मलाई लाग्यो मैले मेरो कमजोरीहरुलाई तिमीमाझ लुकाइराख्न आवश्यक छैन । कमजोरीसहित कसैस्ाँग पोखिनु सजिलो काम पक्कै होइन । पोखिने मानिस भेट्नु अझ दुर्लभ काम हो । त्यसैले पनि  तिमीलाई भेटेकोमा म आफूलाई असाद्घै भाग्यमानी सम्झन्छु ।

तिमीले अघिल्लो पत्रमा भनेकी थियो म तिम्रो चिठी पुग्ने ठेगाना  हुँ । म तिम्रो ठेगाना भए तिमी मेरो गन्तब्य हौ । जसले नभनी धेरै कुरा बुझिदिन्छ र जो छु त्यसलाई नै अपनाइदिन्छ त्यो । मैले तिमीलाई आजबाट आफ्नो गन्तब्य ठानेको छु । तर गन्तब्य मानेपनि म तिमीलाई सिमारहित सम्झन्न । तिमी एक लचकदार गन्तब्य हौ । 

मैले तिम्रा चिठीहरु  पानीमा भिजाएँ तिमीले त्यसलाई एक बिम्बझै  ठानेर उज्यालोमा हेरिदियौँ । मलाई लागेको थियो चिठीलाई गुमाउनु भनेको तिमीलाई नै गुमाउँनु हो तर त्यस्तो भएन । म रुझेझै तिमी पनि मसँगै रुझ्यौ । तिमीले त्यति भनिसकेपछि लाग्यो हामीले  बिना स्पर्श पनि एक अर्कालाई छोइसक्यौ । एक अर्काको अगाडी निबस्त्र भै सक्यौ । 

शब्दहरुमा जति पोखिएँ पनि यसका आफ्नै सिमानाहरु छन् । चाहेर पनि म सबै चिज भन्न सक्दिन । बस् तिम्रो पर्खाइ छ । तिम्रो स्पर्शको पर्खाइ छ । 

उही 

तिम्रो चिठी पुग्ने ठेगाना 

तिमी मेरो चिठी पुग्ने ठेगाना हौ

प्रिय तिमी, 

मैले ठेगाना नसोचि चिठी पढाएको थिएँ । तिमीले आफूलाई नै सम्झेर प्रतिउत्तर पठाएका थियौ । त्यसपछि लाग्यो तिमी मेरो चिठी पुग्ने ठेगाना हौ । उत्तरको बदला प्रतिउत्तर आएँ । मैले चिठीमा शब्दहरुमात्र होइन आफैँलाई पठाइदिएँ ।

हिजो नै तिमीले लेख्यौ मैले पठाएका चिठीहरु तिमीले पानीमा भिजायौ । मलाई लाग्यो म आफैँ भिजेँ र पहिलोजस्तो रहिन । भिज्न त चिठीहरु भिजेका थिएँ तर मलाई लाग्यो म आफैँ भिजेँ । थाहा छैन ति शब्दहरु पानीसँगै कहि तलाउ बनेर जम्मा भएँ वा नद िबनेर बगे । तर मलाई किन किन लाग्यो तिमीले भिजाएँसँगै म तलाउ होइन नदी बने ।

बग्नु र जम्नु दुबै बिम्ब नै थियो । तर म तिमीसँग जम्न होइन बग्न चाहन्छु । जमे भने कुनै दिन तिमी मसँग निस्सासिन सक्छौ । वा म कुनै दिन पोखिएर कतै बहकिन सक्छु । मलाई त तिमीसँग बग्न मन छ । हिजो कसैले मलाई भन्यो सहरजस्तै माया पनि जन्मन्छ हुर्कन्छ मौलाउँछ र मर्छ । तर मलाई जन्मदै मर्नु छैन । हाम्रो मायालाई पनि जन्माउँदै मार्नु छैन । म तिमीसँग हुर्कदैन, यौवनमा फर्कदै अस्ताउँन चाहन्छु । त्यसैले म पोखिन होइन बग्न चाहन्छु ।

अघिल्लो पत्रमा तिमीले भनेका थियौ– पहिलोपटक कसैको प्रेममा परेझै महशुस भयो । किन किन मलाई लाग्छ त्यो अनुभुती क्षणिक पनि हुनसक्छ । फेरी अर्को मनले अजम्बरी के छ र ? के जीवन केही पलका लागि बाचिदिँदा हुँदैन । तिम्लाई जस्तै मलाई प्रेम जस्तै केही महशुस हुँदैछ । यो प्रेम हो वा होइन त्यो मलाई थाहा छैन । म पनि तिमीलाई स्पर्श गर्न चाहन्छु । तिम्रा न्याना हातहरुलाई महशसु गर्न चाहन्छु । तिमीले मसँग यही कुरा चाहनुलाई माफी माग्यौ । म पनि त्यही चाहन्छु, के म पनि तिमीसँग माफी मागँु ? मसँग पनि तिमीसँग जस्तै एक जनावर बाच्छ । मलाई पनि पहिलोपटक आज त्यही जनावरलाई भेटेझै महशुस भयो ।

जसरी तिमीले मलाई आफ्नो ठानेका छौ मैले पनि तिमीलाई त्यसरीनै आफ्नो ठानेकी छु । आशा छ सधैँ तिमी मेरो चिठी पुग्ने ठेगाना बन्नेछौ । म तिमीसँगै हुर्कन चाहन्छु ।

उही 

तिमीलाई पत्र लेख्ने म

प्रिय कविको नाममाः एक पाठकपत्र

आजकल कविहरु जहाँतही भेटिन्छन् । कवि हुन सजिलो छ , केही शब्दहरु वा भावहरुलाई इन्टर दिई दिई लेख्दा हुन्छ । छाप्न पनि सजिलो छ कविता भनेर पढाउँनुस् तपाई सजिलै छापिनुहुन्छ । अथवा मेलोडा«माटीक भएर केही लयमा बोल्नुस् तपाईको नाम जताततै फिजिनेछ । तर कविताझै कवि हुनेहरु यो सहरमा गुमनाम छन् । सायद सहरले कविताको मौनतालाई बुझ्दैन । वा भनौ सहर कविहरुको मौनता प्रति बेखवर छ ।

आज म कविताझै लाग्ने एक कवि बारे बोल्दैछु । कविहरु प्रेमिल हुन्छन्, उनीहरु बारे हल्ला गर्नु  प्रेमिलताको नियमलाई तोड्नु हो । सायद नियमहरु तोड्नकै लागि बनेका हुन् । नियमको सुन्दरता त्यसलाई तोड्नुमा पो छ कि ? आज त्यही गर्दैछु ।

प्रसन्न घिमिरे मेरो लागि कवि र कविता दुबै हुन् । उनी हल्ला गर्दैनन् , शब्दमा निशब्दता खोज्छन् । कविता शब्दहरुको कोलाहाल होइन । कवि कुनै हाट बजार चिच्याउँने नटकी पनि होइन । कवि शब्द र भाव दुबै हो । जब शब्दहरुको कोलाहलमा कवि फस्छ तब कवि कवि रहदैन । कविता कविता बन्दैन । 

मलाई लाग्छ सहरले उनलाई विरलै चिन्छ । सहरले कोलाहललाई सुन्छ, यहाँ चिच्याउनेको कमि पनि त छैन ।  थाहा छैन “मिझोर” लेखेपछि उनी कहाँ हराए । सहरले उनलाई खोज्दैन । वा उनी चिच्याउँन जान्दैनन् । दुवै हुनसक्छ । उनी बेखबर छन् । 

उनको पहिलो कृति थियो “र निशब्द” जहाँ उनले शब्द मार्फत निशब्दता बोले । उनी भिडमा भेटिदैनन् । र भिडभन्दा पर ७४ मा “मिझोर” लिएर लाए । कविताका पाठकको लागि मिझोर एक सुन्दर उपहार थियो । उपहार दिएपछि उनी फेरी पर...... भागे । गर्नु नगर्नु गर्छौ यार !, घृणाको ठूलो समुन्द्रमा प्यारको सानो डुङ्गा चलाएर भन्दै भागे ।

उनका कविता उनीजस्तै भिडभन्दा बिलकुल अलग छन् । उनका कविता भिडमा पुग्दैनन्, उनको कविताको यात्रा उनकोझै शब्दहरु मार्फत गरेको निशब्दताको यात्रा हो । उनले कवितालाई पनि आफ्नै लयमा लेखेँ । उनले लेखे  झैँे अरु कसैले लेखेनन् । उनी भन्छन्, “ जिन्दगी हो यो, जिन्दगी

यसलाई 

यस्तो उस्तो 

जुनसुकै फेसन बनाएर चलाउँदा हुन्छ 

कविताको उनको फेसन पनि त्यस्तै छ । उनले लगाएको कविताको फेसन दिनहुँ बजारमा भेटिने कविताको फेसन होइन । उनी आफ्नै फेसनमा हिड्ने कवि हुन् । 

प्रसन्नको कविताको शिल्प नियाल्दा यस्तो लाग्छ यी कुनै मोक्ष आवाजहरु हुन् । उनी वैराग्यतामा पनि प्रेमिलता भेट्छन् । र प्रेमिलतामा पनि वैराग्यता । उनी नियममा बाधिदैनन् । शिल्पमा चुक्दैनन् । उनी प्रेममा झै कवितामा पनि सहि र गलतका पर्खालहरु देख्दैनन् । उनी सजिलै भनिदिन्छन् 

भन्नु के सबै कुरा भन्नु

बिन्ती माया गर्छु नभन्नु

उनी कवितामा प्रेमको लागि जुनतारा झार्ने कुरा गदैनन् बिछोडको नाउमा अलापबिलाप गर्दैनन् । हुनसक्छ उनका कविता कुनै सन्त आत्माको आत्मालेखन हो ।

उनका कविता यात्रामा भोगेका तर कहिल्यै बुझ्न नखोजेका मानव आयाम झै लाग्छन् । उनी लेख्छन् ः

यस्तैमा, यस्तैमा

भर्खर आँखामा आएकी तिमी पनि पो गइसकिछौ 

जानू जिन्दगी, जानू

तिमी पनि यसै गरी जानू

यात्राझै उनका कविताले पनि बेलाबखत रमाइलो रोमाञ्चकता थपिदिन्छन् । यस्तो लाग्छ ति कविताहरु जीवनमा अनायासै मिलेका सर्पाइजहरु हुन् ।

उनका कविताहरु बिम्बको पुनराबृत्तिमा अड्किएका क्लिसेहरु होइनन् । ती त शिल्पको यात्रामा निस्केका रंग र रेखाहरु हुन् । जब कविता कुनै चित्र झै मूर्तता र अमूर्तता भन्दा पर पुग्छ तब त्यसले गर्ने यात्रा मौनताको यात्रा हो । उनका कविताले त्यही यात्रा गरेझै लाग्छ । शिल्पको यात्रामा निस्केका यायावर झै यीनीहरुले मानव अनुभूतिका पत्रहरुलाई सजिलै छिचोलिदिन्छ । उनी भन्छन् ः

जता जेमा पनि अर्थ उघाएर

अल्झिन्छौ तिमीहरु

बल्झिन्छौ तिमीहरु

जब देख्छु तिमीहरुलाई, एकदम बेवकूफ देख्छु ।

उनी अनुभूतिलाई अर्थ सँग जोड्दैनन् । सहि र गलत भनेर ठोकुवा गदैनन् । यस्तो लाग्छ उनका कविता मानव अनुभूतीका उज्याला क्षितिजहरु हुन् ।

रगत नबगेको त्यो चोट छ

त्यो बतास छैन

जानेहरु किन यस्तो गर्छन् ?

नजाने चोट

छाडी जान्छन् ।

कविहरु छोडिजानेका वारेमा सारै गुनासो गर्छन् कति त गालि दिन पनि दिन पछि पदैनन् । संसारमा बिछोड असाद्घै धैरै बिक्छ, कविहरुमा पनि त्यो विक्ने रोग नदेखिएको होइन । तर उनले विछोडलाई मिहिनताका साथ प्रस्तुत गर्छन् । यसरी प्रस्तुत गर्छन् लाग्छ जानेहरुसँग गुनासो गर्न सकिएला तर गालि होइन । छोडि जानेको उज्यालो क्षितिजबारे उनी सधै नतमस्तक हुन्छन् । 

अहिले कविता भनेर लेख्नेहरु भेट्न सजिलोे छ । कवि बन्न पनि सजिलो छ । सामाजिक सञ्जाल छिर्नुस् हरेक सयमा दश कविझै लाग्छ । तर यो कविताको जंगलमा कविता नै लेख्नेहरु र कवि झै बाच्नेहरु कति छन् छुट्टाउन गाह्रो छ । तर प्रसन्न घिमिरे त्यस्ता कवि हुन् जो कविताको जंगलमा हराउँदैनन् । जो हल्लामा पनि मौनता बोकेर हिड्छन् । यसरी निशब्दतामा रमाइदिन्छन् यस्तो लाग्छ उनी कविता लेख्नकै लागि मौन बसिदिन्छन् ।

जब कविताले मौनताको क्षितिज पार गर्छ र निशब्दतामा शब्द बोलिदिन्छ तब कवि कवि मात्र रहदैन ऊ कुनै अमूर्त चित्रको रंग झै निराकार र आकार दुबै बन्न पुग्छ । कहिलेकाही लाग्छ प्रसन्न छिमिरे त्यस्तै केही हुन् । उनका कविताले आन्दोलनमा बोलिने शब्दहरुझै आगो ओकल्दैनन् । न उनी चिच्याउँछन् न उनका कविताले चिच्याएर कसैलाई सम्बोधन गर्छन् । लाग्छ उनको कविता यात्रामा नसुनेर पनि सुनेझै लाग्ने भावनाको गहिराइबाट निस्केका मौन सिम्फोनिहरु हुन् ।

जब कविता शब्द भन्दा पर पुगेर आवाज जस्तो र आवाज भन्दा पर पुगेर ध्वनी जस्तो बन्छ तब कविताको यात्रा मोक्षको यात्रा झै लाग्दो रहेछ ।  सायद उनी शब्दबाट भाव र भावबाट मूक्तिको यात्रामा छन् । मूक्त हुन सजिलो छैन हामी मायाजालको सांसारिकतामा जेलिएका छौ । तर कवि साच्चिकै कवि तब बन्छ जब यी बन्धनबाट मूक्त हुन सक्छ वा यी सबै मायाजाललाई अल्लि परबाट हेरिदिन सक्छ । उनी भन्छन्ः

उहिल्यै उहिल्यैको कुरा 

कति गर्छौ ? छोड न

खसेको सिक्काको हिसाब गर्न 

छोड न ।

उनी जीवनका स–साना अनुभूतिहरुलाई उत्सव झै मान्छन् तर ति अनुभूतिसँग जेलिँदैनन् । उनी एक कोस दुरीबाट तिनिहरुलाई हेरेर रमाइदिन सक्छन्  । कविको रुपमा उनको यो खासियत शिल्प र खुवि दुवै हो । यसले उनका कृतिहरुलाई बिशेष बनाएको छ ।

धेरै फूलहरु झार्ने त्यो बतासलाई 

लागेको होला के के न गरेँ

भनिदिनु उसलाई भनिदिनु

फूल एउटा फूलाएर देखाइदिनु

कविले देखाउँने संसार भनेको कोमलताको संसार हो । भिडझै कवि पनि भिडनै बोल्न थाल्यो कवि कवि रहदैन कविता कविता बन्दैन । कविताको मैफिल भिडको जंगल होइन त्यो त भिडमा पनि अलग सुनिने एक शान्त आवाज हो । उनका कवितामा त्यो आक्रोस भित्रको शालिनता सधै भेटिन्छ ।

यो मैले प्रस्तुत गरेको आलेख कविको मौनताप्रतिको शब्दमार्फत गरेको मौन प्रेम हो । यी शब्दहरु, मैले देखेको कविको काब्य खासियतको एक रुमानी यात्रा हो, यो उनका शब्दहरुलाई देखेर प्रस्तुत गरिएको एक अबलोकनजन्य बिश्लेषण हो । म उनलाई  देखेर पनि भेट्न चाहन्न, भेटेर पनि बोल्न चाहन्न । मलाई सधै लाग्छ कविहरुलाई टाढैबाट प्रेम गरेको राम्रो, बुझ्नका लागि त कवितानै काफी छ । कविहरु अमूत चित्रझै हुन् उनीहरुको रंग टाढैबाट सुन्दर देखिन्छ । र पनि एकाएक उनी हराएकोमा पाठकको रुपमा मेरो सधै गुनासो छ । यो लेख  मेरो प्रिय कविको नाममा हुलाकमा छोड्दा पनि हुने एक पाठकपत्र हो, एक पाठकको प्रेमपत्र ।

दुरी

पर आकाश छ, बादल पनि छ, बादल वरपर चराहरु पनि छन् । लाग्छन् ति नजिकै छन् । पर बाट हेर्दा दुरीहरु कहाँ देखिन्छन् र ? लाग्छन् सबै नजिकै छन् । खुसी नै छन् । दुरीहरु त नजिकबाट देखिन्छ । पानामा कोरेका एक बिन्दु र अर्को बिन्दु बिच पनि हजारौ कोसको दुरी छ । परबाट कहाँ देखिन्छन् । कहिलेकाही दुरीहरुलाई पनि खोजेर चिहाउँनुपर्छ ।

अध्यारोमा दुरीहरु देखिदैनन् , देखिन्छन् त नाघीआएका क्षितिजहरु । कहिलेकाही जीवन त्यही क्षितिजझै लाग्छ । नाघेका क्षितिजहरु पुड्का झै लाग्छन् । नाघ्न बाकी क्षितिजहरु बडेमानका अग्ला झै लाग्छन् । तर दुरीहरु त छन् नी । कहिलेकाही आफेँ बिच पनि कोसौ दुरीहरु भएझै लाग्छ । 

यो यात्रा पनि दुरी नै हो । बग्नुको नियतिलाई पनि मैले दुरी नै ठानेर हिडेको छु । एक मन र अर्को मन बिच पनि कोसौको दुरी छ । एक मनले आश्वासन दिन्छ । अर्को मनले पिरलो थप्छ । तर एक मन र अर्को मन बिच कहिल्यै भेट हुँदैन । कहिलेकाही त लाग्छ यी दुरीहरु मेरा रोजाइहरु हुन् । म यस्तो नै चाहन्थे । वा भनौ यो मेरो भर्सनको कथानक हो । तर कहिलेकाही दुरीहरुले पिरोल्छ पनि । 

थाहा छैन किन तर जीवनका दुरीहरु जीवनका नियतीहरु भmै लाग्छन् । बिना दुरी के नै देखिन्छ र । प्रष्टताको लागि पनि दुरी त चाहिने नै रहेछ । नजिकबाट सबै धुमिल नै लाग्छ । घर बुझ्न, मानिस बुझ्न, समाज बुझ्न पनि केही दुरी त चाहिने नै रहेछ । 

थाहा छैन किन हरेक बर्षहरुले मलाई केही दुरीहरु दिएर जान्छ । सायद समयले दिने भनेको वैचारिक डिट्याचमेन्ट मात्र हो जसको लागि आफैँ बिच पनि दुरी नै चाहिन्छ । यीनै दुरीहरुलाई सँगालेर म बर्षहरुलाई गन्ने गर्छु । बर्षहरुले मलाई आफैँबिच रहने केही खालीपन उपहार स्वरुप दिएर जान्छन् । 

लाग्छ....... हो जीवन भनेको यस्तो नै हो । म त नदि किनाराकी केटी हु । म सँग किनारा, नदीको गहिराइ र उचाइ त पहिलेदेखी नै थियो । सायद यसरी नै महिले दुरीहरुलाई बुझेकी छु । म दुरीहरुलाई सधै बचाउँन चाहन्छु  ।

किनकी मलाई पढ्न मनपर्छ

कति पढेकी अब सिध्दिएन? पढ्ने मात्र होकी अब राम्रो (भनेको सरकारी) जागीर पनि खाने हो ? कति किताब किताब भन्छेस् अब बिहे गर्ने कहिले जागिर खाने कहिले ? यी प्रश्नहरुले मलाई धेरैजसो दिक्क बनाउँछ र पनि पर भाग्न सक्दिन । समाजले कल्पना गरेको कति उमेरसम्म पढिभ्याउँने कतिउमेर सम्म सरकारी जागिरे बन्ने अनि कति उमेरमा बिहे गर्ने, आमा बन्ने ति सबै उमेरका लक्ष्मणरेखाहरु मेरा लागी रेखा मात्र बनेँ । तिनीहरुलाई मैले नाघिसकेकी छु । यी रेखाहरु भन्दा पर मसँग केही छ भने किताब र सिक्ने सिकाउँने प्रक्रियाप्रतिको मोह मात्र ।

कलेज र यूनिभर्सिटि दिएका सर्टिफिकेटसँग न कहिल्यै मोह थियो  न त्यतिधेरै बिध्न लगाव र पनि बुझ्ने बुझाउँने प्रक्रिया सधै प्रेमिल नै लाग्छ । अझै मसँग किन पढ्स् िकिन पढ्छेस् भन्दा किनकी मलाई पढ्न मनपर्छ बाहेक मसँग अरु उत्तर छैन । आज पनि हामीले पढ्ने कुरालाई ब्यबसायिकता , पैसा, र शक्तिसँग जोड्दा रहेछौ । जो सब यी बिना पनि पढ्छ भने अनौठो अपबादको रुपमा लिनेरैछौ । कहिलेकाही लाग्छ म त्यहि अपबादर्को एक हिस्सा हुँ ।

मेरा बुवा आफैमा एक अनौठो अपबाद लाग्छ मलाई कहिलेकाही । उहाँलाई मैले पढिदिनु मात्र पनि सबैभन्दा गर्ब गर्न लायक चिज बन्यो । सानोमा मेरा लागी मुना र मिना काटुनका सिडिहरु ल्याइदिने मेरा बाका लागी आजकल कहिलेकाही म लग्दिनेगर्छु किताबहरु । उहाँले संकलन गरेका मधुपर्कहरु र गरिमाका केही अंकहरु घरको पुस्तक र्याकमा पत्रपत्रहरु उकिएका छन् लाग्छ यी बुवाले मेरा लागी कोर्नुभएका यात्राका गोरेटाहरु हुन् । सायद बुवाले मेरी छोरी पढ्छे मात्र नभनिदिने हो भने मैले हिडेको यात्रा यति सहज थिएन ।

छोरीहरुले किन पढ्नुपर्छ अहिले पनि धेरै आमाबाले भन्लान् बिहे गरिदिन त्यो भन्दा पर केहीले सोच्लान् जागीरे बनाउँन । कतिलाई लाग्ला ब्यबसायिकता, ब्यबहारीकता भन्दा पनि पर  पढाइको केही अस्तित्व रहन्छ भन्ने कुरा ? र त्यो अस्तित्वको हिस्सा कोही छोरीमान्छे पनि हुन सक्छे भन्ने कुरा ।

मलाई लाग्छ आज पनि हाम्रो समाजले त्यो अस्तित्वको हिस्सा बन्न लाएका छोरीमान्छेको कल्पना नै गर्दो रहेनछ । 

करिब डेढ बर्ष अघि मैले खाइराखेको जागिर छोडेँ पढ्नलाई भनेर । धेरैलाई लाग्यो डिग्री सकिसकेपछि पनि पढ्नुपर्छ र ? बोरु लोकसेवा पढ , राम्रो जागिर खा । त्यो पढेपछि पनि खाने जागिर नै हो सुन्दा ठिकै होकी जस्तो लाग्ने यी यस्ता प्रतिक्रियाहरुको सिकार म भएँ । यही कुरामा वषौ पहिले मेरा एकजना साथीले भनेको सम्झन्छु । “बहिनिको बिहे किन यति छिट्टै गर्दिन लाग्यौ”  मैले सोधे । उनकी बहिनी त्यतिखेर भर्खर स्नातक भ्याएकी थिइन । उनले भने, “ डिग्री भ्याएपछि पनि दिने त्यस्तैलाई हो भनेर सुब्बासँग कुरा चल्याछ दिने भयौ । सायद हामी धेरैले छोरीले किन पढ्ने र छोरीलाई किन पढाउँने भन्ने कुरालाई उनले झै पो लिएका छौ कि ?

किन पढ्छेस् यति पढिसकेपछि पनि ? सोध्दा सजिलो लाग्ने प्रश्नको उत्तर दिन भने मलाई कहिल्यै सजिलो लागेन । किताब मेरा लागी बुझ्ने बुझाउँने मेरा आफ्नो साथी जस्तो लाग्छ । यतिका बर्ष मैले मेरा मिल्ने साथीहरु, मेरा जीवनमा मलाई बुझ्ने मान्छेहरु किताबकै सहायताले कमाए । मलाई सबैभन्दा इष्र्या र सबैभन्दा प्रेम किताब पढ्नेहरुकै लाग्छ । धेरैले किन पढ्सि भन्दा जागिर खान, पैसा कमाउँन कहिल्यै भन्न आएन । र पनि किन पढ्छेस् भन्ने प्रश्नले अहिलेसम्म छोडेको छैन ।

कहिलेकाही किन नाचिस् भन्दा मलाई नाच्न मनपर्छ भनेझै, किन गाउँछेस् भन्दा मलाई गाउँदा आनन्द आउँछ भनेझै , किन चित्र कोर्छेस् भन्दा आफ्ना भावनाहरुलाई पोख्न भनेझै किन पढ्छेस भन्दा किनकी यो म हुनु हो भन्न किन नपाउँने ।  पढाइसँग, किताबसँग, बुझ्ने बुझाउँने प्रक्रियासँग यति धेरै ज्ञात अज्ञात शक्ति र सत्ताको अपेक्षा गर्नु आवश्यक छ र ? बुझने बुझाउँने, भन्ने सुनाउँने, विमर्श छलफल यी यस्तै गतिबिधिको समग्र प्रक्रिया नै पढ्नु हो पुस्तकको इतिहास त ज्ञान लिने दिने प्रक्रियाको सानो हिस्सामात्र हो । यदि कोही त्यो समग्र हिस्साको सदस्य बन्न चाहन्छ भने किन यति धेरै भौतिक अपेक्षा ?

सिप र ज्ञानको भिन्नतालाई हामी बिरलै सम्बोधन गर्छौ । धेरैले पढाइलाई सिप भन्ने बुझ्नुहुँदो रहेछ । ज्ञान सिप किन होइन भनेर हामीले कहिल्यै छलफल गर्नुपर्छ भन्ने पनि ठानेनौ । बिश्वबिध्यालयबाट निस्कको ब्यक्तिसँग निस्कनेबित्तिकै ब्यबसाहिक बन्न सक्ने आगत नहुन पनि सक्छ र नहुनु कुनै कमजोरी पनि होइन । तर  ब्यबसायिक शिक्षामा त्यो आवश्यक छ । एउटा स्बास्थ्य चिकित्सक सँग हामी त्यो अपेक्षा गर्न सक्छौ । तर कोही लिबरल आट्सको बिध्यार्थी पिएचडी सकेर आउँदा अथवा कुुनै बिषयको बिज्ञता हुँदाहुदै पनि सिप बेगरको हुन सक्छ ।  हामी धेरैलाई लाग्दो रहेछ पढ्नु भनेको सिप सिक्नु हो तर पढाइ साच्चै भन्दा आफ्नो  सिप पहिचान गर्ने जग मात्र हो । जसले आफ्नो रुचिको बिषयलाई बुझ्न सहयोग गर्छ बिस्तारै त्यो बिज्ञतामा परिणत हुन पनि सक्छ । तर हुनुनै पर्छ भन्ने बाध्यता छैन ।

किताबलाई प्रेम गर्नु भनेको पढ्न मनपर्छ भन्नु हो  यो बुभ्ने बुझाउँने एक परजैविक अनुभबको हिस्सा बन्नु हो ।  र आफ्नो ज्ञानको सिमिततालाई बुझ्नु पनि हो । संसार असिमित छ र हामीले देखको र बुझेको संसार सिमित रहेछ भनेर बुझ्न हामीसँग पढ्नु बाहेक अरु बिकल्पहरु कम नै छन् । कसैलाई त्यो मनपर्छ कसैलाई त्यो मनपर्दैन ।  मनपराउँनु र मननपराउँनु यी ब्यक्तिगत रोजाइहरु मात्र हुन्  । कसैले पढाइको संसार समग्रतामा पनि प्रिय लाग्छ कसैलाई लाग्दैन । मलाई किन लाग्यो उत्तर सामान्य छ किनकी मलाई आफूभन्दा भिन्न आफूले देखेको संसार विचाहरुबारे  नयाँ नयाँ कुरा थाहा पाउँन त्यो बारे विचार बिमर्श गर्न रमाइलो लाग्छ ।  पढाइलाई  ब्याबसायिकता र समग्र सत्ता र शक्तिलाई जोड्न आवश्यक छ जस्तो मलाई लाग्दैन ।

पढ्न किन आबश्यक छ ? मेरो विचारमा यसले आफैलाई बुझ्न सहयोग गर्छ, यसले हामीलाई आफू वरीपरी रहेको समाजसँग बहस गर्न सिकाउँछ र अझ त्यो भन्दा पर ज्ञानको असिमितता बारे बुझाउँछ । त्यसैले मलाई यो प्रक्रिया प्रिय लाग्छ । समग्र सिकाइलाई नै जब सिपसँग तुलना गरिन्छ तब यसले किन भन्ने प्रश्न गर्दो रहेछ । किनकी सिपले जिबिकोपार्जनसँग मतलब राख्छ र जसको सम्बन्ध पुजिँ र बजारसँग रहन्छ । अहिले पढाइको कुरा गर्दा केको स्कोप कति छ भनेर कुरा गर्नु सायद यसैको परिणाम हो । 

पढ्न जे पनि सकिन्छ पुस्तक मात्र पढिन्छ भन्नु एक शाब्दिक अहमबाद जस्तो पनि लाग्ला । अक्षर नै नचिनेका मान्छेहरु पनि ज्ञानी लाग्छन् र कतिपय अक्षर जान्नेहरु पनि अनपढ किनकी ज्ञान एकमात्र स्रोत पुस्तक होइन । अहिले अक्षर केन्द्रित ज्ञानको एक्लो आधिपत्य चलेको छ  त्यसैले पुस्तक हेर्ने, बिश्वबिध्यालय पुग्ने मात्र पढाकु हुन् जस्तो पनि लाग्ला तर त्यसलाई पढाइको स्ािंगो स्वरुप भन्नु मूर्खता मात्र हो । अब कुरा आयो पढेपछि धनि हुनुपर्ने, कमाउनुपर्ने नभए नपढ्दापनि हुने के हामीले बुझेको सिकाइको परिभाषा एकल पुजिबादी बजारकेन्द्रित स्वरुपको त होइन ? पहिलेका ऋषिमुनिसँग ज्ञान थियो र ज्ञानले मात्र पुज्य थिए । उनिहरुलाई पैसा कमाउँने बाध्यता थिएन उनीहरु त्यसैमा मघ्न थिए ।

अन्त्यमा, पढ्न मनपराउँने, पुस्तकको संसारमा रमाउँने मजस्ता अथपा तपाईजस्ता हामी सबैलाई किन पढ्छेस भन्ने  प्रश्न बारम्बार सोध्न के आबश्यक छ र ?  सोधिहाले किनकी मलाई पढ्न मनपर्छ भनेमात्र पनि हुदैन र ?

एक्लोपन

कोठा एक्लो छ । ओछ्यान एक्लो छ । पर्दाहरु एक्ला छन् । टेबल, टेबल माथिका किताबहरु पनि त एक्ला नै छन् । टेबलमा एक्लो एउटा किताब छ जसका केही पानाहरु मैले रित्तयाइसकेको छु । साथमा केही थान बुकमार्कहरु छन् । यो एक्लोपनप्रति गुनासो होइन एक्लो छु खुसी छु भन्न चाहन्छु ।

  चाहेको पनि त यही हो । गुनासो कसरी गर्नु । गुनासो कसलाई गर्नु । एक्लो भएर पनि एक्लोझै नलाग्ने कोलाहल बोकेर म बाच्छु । कहिलेकाही आफैँभित्रका अनेकौ मानिसहरुले पिरोल्छन् । तर म भित्र त्यस्ता मानिसहरु पनि छन् जसले मलाई प्रेम गर्छन् । जसले मलाई तँ पनि केही हो भनिदिन्छन् । अक्षरहरु पनि छन् साथमा जसले मलाई बिना अर्थका कुराहरुमा किबोड चलाउँन सिकाउँछन् ।

एक्लोभएर पनि एक्लोझै लाग्दैन । यो कोलाहल जो मसँग बाच्छ । जसले मलाई चिच्याउँन सिकाएको छ त्यसलाई म कसरी नकारु । कहिलेकाही त आफू नै एक बजारझै लाग्छ । बस् बजारझै बिक्न र बिकाउँन जानेको छैन । यो कोलाहलको बजार भित्र यदाकदा सान्नाटा पनि भित्रन्छ । तर कोलाहलबिना सान्नाटा सम्भव छैन ।

आज कसैलाई चिठी लेखेँ तर त्यो आफैँलाई थियो । म प्रापक र प्रेसक दुबै हुँ । सुन्ने पनि मै हुँ र सुनाउँने पनि मै हुँ । बस् सुनाएको जस्तो कहिलेकाही गर्छु । सुनेको जस्तो कहिलेकाही गर्छु । म भित्र सुन्ने र सुनाउँने दुबै मानिसहरु छन् । म एक्लो भएर पनि एक्लो हुँदै होइन । म भित्र मानिसहरुको एक कोलाहल सधैँ रहिरहन्छ ।

आजकल न कोलाहलसँग नै गुनासो गर्छुृ । न एक्लोपन सँग नै । मलाई कहिलेकाही लाग्छ यी बिना अर्थ आवाजहरु बिना, अर्थको के महत्व । बाच्नुको के महत्व । अनुभूतीको के महत्व । म अर्थ बिहिनतामा पनि अर्थ खोजिरहन्छु ।

आज पनि बिना मतलबका केही रेखाहरु कोरेँ र अर्थ खोजे । थाहा छ अर्थको पनि कुनै महत्व छैन । बेअर्थले पनि कहि पुर्याउँछ । यसैमा अडिएको छु भनेर दावी गर्नुको कुनै तुक छैन । सायद यहि नै कोलाहल हो । म भित्र सधै हल्ला बाच्छ । हल्लापछि एक सान्नाटा बाकी रहन्छ । सायद म एक्लो भएर पनि एक्लो छैन ।