प्रतिबिम्ब

कतै छुटेको आफ्नै प्रतिबिम्ब जस्तै
किन लागिरहन्छ 
उ आफ्नो हो 
मानिसहरू भन्छन् - 
फूल्नु ओइलिनु 
जानू नआउनु र विर्सिदिनु
यो त विम्ब हो नियतीको
बुझ्छु तर बुझ्न सक्दिन
सायद अब यस्तो नहोस्
आफ्नै प्रतिबिम्बमा अरु कोही खोज्नु नपरोस् ।

उत्तर

कुनै दिन फकृएका  आफ्नै आशाहरुलाई
साक्षी राखेर.................
केही प्रश्नहरु सोधेकी थिएँ
लागेन म गलत छु !
पुर्व फर्केको सुर्यलाई पश्चिममा खोज्नु
सायद गल्तीनै हो .........
समयको चिसो पाठशालाले
विनाप्रश्न उत्तरहरु दिँदै छ । ।
प्रश्नैप्रश्न मात्र अट्ने कुनैबेलाको स्वप्निल हृदय
आजकल उत्तरैउत्तरको कोलाज
शब्दकोशजस्तो भएको छ
शब्दकोश...............
यो भन्दा उजाड म केही भेट्दिन..
हुनसक्छ समयका उत्तरहरु सायद यस्तै हुन्छ्न्। 

सरल भर्सेस कठिन

सारै सरल हुनु र सारै कठिन हुनु आफैंमा सुन्दर कुरा रहेछ । लेखनमा पनि किन सरल लेख्नुपर्छ र किन कठिन लेख्नुपर्छ भन्नेबारे सधैं बिवाद रहिरह्यो । र प्राय कठिनता र सरलतालाई हामीले एउटै वृत्तमा राखेर  कहिल्यै हेरेनौं र  भनिरह्यौं कठिन लेख्नुभन्दा सरल लेख्नुनै ठिक । तर पनि कहिलेकाही जव  सरलता र कठिनता दुवैले सुन्दरताको एउटा हद पार गर्छन तव दुवै सुन्दर लाग्दो रहेछ  कल्पनाशीलताको अन्तिम विन्दु वास्तबिकता हो भनेझै  ।

आज म एउटा धृस्टता गर्दैछु भिन्न परिबेशका दुई लेखकहरुबिच  केही सामञ्जस्यता र केही भिन्नता देखाउँदैछु । बिशेषतः उनीहरुको लेखन शैलीबारे कुरा गर्दै छु ।  किन किन म यी दुवै लेखकहरुबारे कुरा गर्दा अल्लि बढि भाबुक र अल्लि कम क्रिटिकल हुने गर्छु । यी दुबै मेरा प्रिय लेखकहरु हुन् । पहिलो रहेकी छन् सान्द्रा सिस्नेरोज, मेक्सिकनअमेरिकन लेखक,  ( द हाउस अन  म्याङ्गो स्ट्रिट ) जस्तो सरल तर अतिनै सुन्दर कृति लेखेर विश्वमाझ चिनिइन् । उनले सधै आफूलाई चिनाउँदा नोबडिज वाइफ एन्ड मदर भन्ने गर्छिन । तर पनि उनको खास बिशेषता चैं उनको सरलता नै रह्यो । उनी सारै सरल र कम शब्दमा लेख्न सक्ने लेखक हुन् जसको कृति पढ्न एक सिटिङ नै काफी हुन्छ । एउटा निम्नमध्यमवर्गिय मेक्सिकन अमेरिकन समाजमा जन्मेहुर्केकी उनले अन्ततोगत्वा  आफ्नै समाजका कथाहरु  लेखेर  अमेरिकाको मूलधारको साहित्यलाई एउटा छुट्टै बैकल्पिक शिल्प र बिषयवस्तु दिइन् । र उनको कृति मजस्ता गैरअंग्रेजी पाठकहरुबिच  अझै प्रिय बन्नपुग्यो । प्राय अंगेजी कृतिहरु पढ्दा डिक्सनेरी पल्टाउनुपर्ने झन्झट  उनको कृति पढ्दा कहिल्यै गर्नुपरेन । र कथा र लेखनशैली यती आफ्नो लाग्छ की कहिलेकाही उनको कृति पढ्दा उनकी नायीका  इस्परेन्जा आफूनै
हू  की  भन्ने  महशुस गरिरहन्छु ।

 सान्द्राले विशेषगरी आफ्ना कृतिहरुमा मेक्सिकन अमेरिकन महिलाका हकअधिकारलाई यति सुन्दर ढंगले उठाइनकी  त्यहा कुनै नारा लगाउनुपर्ने आवश्यकता परेन । र एउटा कृतिले तय गर्ने यो भन्दा  सुन्दर यात्रा अरु के होला । उनको पहिलो कृति द हाउस अन  म्याङ्गो  स्ट्रिटमा  इस्परेन्जको माध्यमबाट मेक्सिकन अमेरिकन महिलाको अस्तित्वलाई यति सरल तर कवितात्मक लयमा प्रस्तुत गरिएको छ की त्यसले लेखकीय  सुन्दरताको र उत्कृष्टताको एउटा हद पार गर्छ । र सबैले भन्ने नगरेको सरल सुन्दर पनि हुन पुग्छ ।


थाहा छैन पारिजात र सान्द्रा दुबैको लेखन शैलीलाई तुलना गरेर मैले कति मूर्खतापूर्ण काम गरिरहेको छु । र पनि किनकिन  म यीनीहरुको भिन्नतामा पनि केही सामञ्जस्यता देखिरहन्छु ।  पारिजातको कुरा गर्दा पनि सान्द्राको जस्तै म अल्लि बढि भावुक हुनेगर्छु । पारिजातको लेखन शैली सान्द्राको जस्तो सरलता त छैन तर  तर कठिनताको सर्वमान्य शिद्घान्तभन्दा भिन्न छ त्यसैले सुन्दर लाग्छ। कठिनताले पनि केहिलेकाही यति मिठो सन्तुष्ठी दिंदो रहेछ त्यो सुन्दर लाग्दो रहेछ पारिजातको हकमा पनि त्यही लागुहुन्छ । जब म पारिजातकी सकमबरि  र सान्द्राकी  इस्परेन्जा  तुलना गर्छु दुबै एकमानेमा उस्तैउस्तै लाग्छ ।  एउटाले कठोरताको पराकाष्ठा नाघ्छे अर्कोले कोमलताबाट सिक्छे । एउटाको लागि जीवन फगत जीवन मात्र हो अर्कोको लागि  जीवन भन्नु आफ्नै खोजी हो,  ऊ आफ्नो जीवनलाई आफ्नै ढंगले लैजान चाहन्छे कसैसँग सम्झौता नगरीकन । एक मानेमा दुबैले आफ्नो स्पेस खोज्छन् बिशेषगरी पृत्रिसतात्मक समाजमा । यसरी बिल्कुलै भिन्न लाग्ने दुबैका पात्रहरुमा एकप्रकारको मिठो समानता पाइन्छ । पारिजात र सान्द्राको लेखनशैलीमा पनि यही लागुहुन्छ उनीहरुको पात्रमा जस्तै । दुबैले कठिनता र सरलताको पूर्वमान्य शिद्घान्तलाई यसरी भत्काएका छन् की आफ्ना कृतिहरुमा गहिरिएर सोच्दा दुवै एउछै रुखका दूईटा हाँगाजस्ता लाग्छन् ।


अन्त्यमा पारिजात र सान्द्रको लेखकीय शिल्प भने बिल्कुलै भिन्न छ । सान्द्रको लेखनमा लोभ्याउने सरलता पाईन्छ  पारिजातकोमा लोभ्याउले कठिनता ।  एकमानेमा दुबैले लेखकीय सरलता र कठिनताको सर्वमान्य  चौघेरालाई नाघ्छन् र एृउटा बैकल्पीक सोच र शिल्प दिन्छन् । यसहिसाबले हेर्दा दुबै बिलकुल फरक छन् तर बिलकुल एक छन् ।

मूर्तता /अमूर्तता

मूर्तता.......
 अमूर्तता........
किन कहिल्यै देख्दिन सङ्लो छु
भन्नेहरुको सङ्लोपन
सुन्दर छु भन्नेहरुको सुन्दरता
पिएर बसेको पियक्कडझैं
हरेक पटक.…
किन अर्थहिन लाग्छ सबै अर्थपूर्ण कुराहरु
र मात्र देख्छु पिकासोलेझैं कोरेका
जीवनका तिनै  अमूर्त बाङ्गटिङ्गा रेखाहरु
किन प्रश्नहरु प्रश्नजस्ता लाग्दैनन्
भन्नबाकी  उत्तरजस्ता लाग्छ्न्
किन कोही  भन्दैनन्
बुझ्नु नबुझ्नु हो भनेर …….
मौनता आवाज हो भनेर ….
आज किन जटिल प्रश्नहरुजस्तो
सबैकुरा जटिल मात्र देख्दैछु । 

संझना

कुनै दिन भनेका थियौ 

बिर्सिदेउ मलाई

र म बिर्सिने निउमा सम्झिरहेछु 

आज सपना देख्ने आखामा 

बिर्सिने सपना बोकेर 

यो सहरको कुनै अध्यारो कोठामा 

म पानाहरु भरिरहेछु 

र लेखिरहेछु   कहिल्यै नमेटिने अक्षरहरु 

सायद बिर्सिदिने अक्षरहरु अजम्बरी हुन्छन्

 बनिदिन्छन्  सधैँसधैँका लागी अमर 

लागिरहेछ 

र लागिरहनेछ 

बिर्सिने मष्तिस्क 

र सम्झने हृदय 

किन समानान्तर रेखाजसरी 

गहिरहन्छन् परपर.........

कहिल्यै नभेटिनेगरी। 

लेटर टु नगरकोटी

प्रिय लेखक,
             

     म तपाईलाई प्रिय नगरकोटी  पनि भन्न सक्थें तर किन किन प्रिय लेखक नै भन्न मन लाग्यो । सायद हाम्रो  सम्बन्ध शब्दहरुले गा“सेको सम्बन्ध हो । त्यसैले नगरकोटीभन्दा लेखकनै प्रिय लाग्यो । सात आठ वर्षअघि कोशेलीमा तपाईका लेखहरु पढ्दा तपाईको लेखनशैली  अद्भूत  लाग्थ्यो त्यसैले पढ्थें । पटकपटक पढ्थें र पटकपटक पट्याएर राख्थें । मेरो किशोर मष्तिस्कले तपाईको परसनालिटि कस्तो होला भन्ने सोचिरहन्थ्यो अझै सोचिरहन्छ । तपाईको लेखहरु पढ्नुको अर्को कारण चैं तपाईको लेखनमा पारिजात र सकमबरी दुबै आउथें र दुवै मेरा प्रिय थिए त्यसैले पढ्थें ।  सुरुवाती चरणमा तपाईलाई पढ्नुको कारण पनि त्यहि थियो ।

अक्षरगञ्ज पढ्दा मलाई खासै नौलो फिल भएन कारण तपाईको क्याजुअल लेखहरुको रिभिजिट थियो त्यो । मोक्षान्त फिभर अझै पढेको छैन । पढेको छैन भन्दा अनौठो लाग्ला तर फोसिल र मिस्टिका अक्षरअक्षर पढेको छु, पटकपटक पढेको छु । किनकिन मलाई तपाईका महिला पात्रहरु सारै मनपरे सायद सकमबरीजती नै । मलाई अद्भूत पल्ट र बिषयबस्तुभन्दा अद्भूत पात्रहरुले बढि छुने गर्छ । मिस्टिका मनपर्नुको कारण पनि त्यहि थियो साथमा शैली र योगमाया मनपर्नुको कारण पनि त्यही हो ।

पढ्नु पनि एकमानेमा आफैलाई खोज्नु रहेछ । यो मेरो ब्यक्तिगत धारणा र बुझाइ हो सबैजना सहमत नहुन सक्नुहुन्छ । मैलेपनि यदाकदा आफैंलाई खोजेछु पात्रहरु मार्फत । मिस्टिका पात्रको रुपमा बिश्लेषण गर्दा मलाई सारै मिस्टेरियस लाग्यो, केही सरल तर सारै जटिल । उपन्यासमा ऊ भन्छे, “ म पिङ्क मनपराउने अल्लारे बतासे टाइपको पिङ्की वुमन होइन । पिङ्क कलरको लिपिस्टिक मलाई कहिल्यै मनपरेन । मेरो ओठ र गालाको रंग पनि पिङ्क छैन ।” यसोभनिरहदा नै म उसको अफबिट ब्यक्तित्वबाट प्रभावित हुन्छु । उसको पिङ्क प्रतिको बितृष्णा म अरुजस्तो पिङ्क मनपराउने स्वास्नीमान्छे होइन भन्नु म अरुभन्दा फरक छु भन्नु थियो । र उसको भिन्नताले आकर्षित गरिरह्यो । पात्रहरुको भिडमा उ भिन्न लागि सकमबरीजस्तै । त्यसैले शिद्घान्तको खोल ओडेर मिस्टिका पढिन त्यसले मिस्टिका मलाई मनपर्यो । ऊ फरक छे त्यसैले सुन्दर छे । सुन्दरको अर्थ अरु नलागोस् ।

फोसिलको ‘श्लोक’ टाइटलको कथामा श्लोक भन्छ, “शैलीका निम्ति कस्तो खालको उपहार ठिक हुन्थयो? म अन्योलमा थिएँ । त्यो साँझ काठमान्डुका कस्मेटिक पसलहरु चाहारेँ । तर शैली कस्मेटिक स्त्री होइन भन्नेकुरा सम्झिल्याउँदा उदेक लाग्थ्यो ।” श्लोकले ब्याख्या गरेकी शैली पनि मलाई सारै मनपर्छ । शैलीमा पनि कहिकतै आफूपाएँ त्यसैले मनपर्छ ।

        पात्रहरु फगत  पात्रहरु मात्र होइनन् । एकमानेमा सिङ्गो भुगोल हुन्, दृश्ठिकोण र विचार बोकेर हिड्ने विचारक पनि हुन् । त्यसैले कहिलेकाही जीवनका पात्रहरुभन्दा फिक्सनका पात्रहरु मनपर्ने गर्छन । त्यसैले तपाईलाई प्रिय लेखक भनिरहँदा तपाईलाई भन्दा बढि तपाईका पात्रहरु  मिस्टिका, शैली र योगमायालाई सम्झिरहेकी छु । उनीहरुलाई मेरो सम्झना सुनाइदिनु साथमा असिम प्रेम ।


    उहि निर्जला

विल यु म्यारी मि

       एकाएक चिनेर पनि अपरिचित जसरी मैले आफ्नै बाटो रोजेकी थिऍ  । सजिलो थिएन एकाएक सधैँ  लागेको यर्थाथलाई भ्रम रहेछ भनेर बुझ्न  । दुईचार हप्तासम्म म डिस्टर्ब थिऍ  किनकिन संसार अनौठो लाग्यो । मसंग  सोध्नको लागि उस्लाई  प्रश्नहरु त धेरै थिए तर किनकिन सोधिन । लाग्यो अब प्रस्ट हुनको लागी केही बाकी छैन । आज किनकिन उस्लाई देख्दा म फेरी त्यही दिनमा पुगे“ जुनदिन “विल यु म्यारी मि?” को जबाफ “आइ क्यान नेभर कर्स आवर र्टिउ फेर्नसिप“ पाएको थिऍ ।
         हामी साथी त थियौं तर मेरो भ्रम के थियो भने मलाई लाग्थ्यो हाम्रो सम्बन्ध मात्र साथी भन्दा धेरै गहिरो  छ । कहिलेकाही लाग्छ म एकदुई होईन लगभग पाँच वर्षसम्म कसरी भ्रममा बाचेहुला । सायद म बढी नै भ्रममा बाच्ने मान्छे थिऍ  । अहिले सोच्दा आफैं देखेर हाँसो  उठ्छ । जुन दिन मैले उस्लाई मसँग  बिहे गर्छौ ? भनेर सोधेको थिऍ “ त्यो दिन सम्झदा आज पनि म जिरिंग ¨ हुन्छु धेरै समयपछि पनि । आज मैले उस्लाई हेर्ने दृश्ठिकोण, समय, परिवेश सबै परिर्वतन भएको छ तर कहिलेकाही लाग्छ केहि परिर्वतन भएकै छैन । लाग्छ आज पनि म त्यही भ्रममा बाचिरहेको छु जसरी मैले पाँच बर्ष बिताए“ ।
         बिहेको प्रस्ताव राखेको दिन म उस्लाई “ I love you ” पनि भन्न सक्थें तर किन किन भन्न मन लागेन । प्रेम त आज पनि गर्छु उस्लाई हिजोजस्तै । मलाई लागेको थियो जब एउटा प्रिय साथी जीवनसाथी बन्छ भने त्योभन्दा सुन्दर सम्बन्ध अरु कुन होला । बास्तबमा मलाई लोग्ने होइन  जीवन बिताउने साथी चाहिएको थियो । त्यो दिन उस्ले मलाई “ I don't want to marry you! “ भनेको भए सायद म त्यती दुखी हुन्थीन होला जति “ I cannot cross our true friendship“ सुनेर भऍ  । आज पनि कहिलेकाही आफैंलाई सोध्छु, के लोग्ने  र स्वास्नी साथी हुन सक्दैनन् ? के असल साथीहरु लोग्ने स्वास्नी हुनु गलत हो?
         साथी भनेको संसारकै सुन्दर सम्बन्ध हो । जब साथीलाई प्रेम गरिन्छ त्योभन्दा सुन्दर अनुभूती अरु केही हुदैन । उ मेरो असल साथी थियो सायद अलिअलि मजस्तै अलिअलि मभन्दा फरक । हामीहरु आ–आफ्नै जीवनका मालिक मालिकनी रहेछौ सबैकुरा आ–आफ्नै दृश्ठिकोणले हेर्यौ । र आ–आफ्नै बाटोहरु रोज्यौं । कहिलेकाही लाग्छ सायद म गलत थिऍ  र गलत प्रस्ताव राखें । तर पनि कलेज जीवनका धेरै सुन्दर क्षणका साक्षी हामी दुवै भएका छौं । आज पनि सम्झदा मुस्कुराऊने मानिस भएर उ सदासदाको लागि मेरो जीवनको एउटा पानामा सुरक्षित छ ।